Het begrip ‘zijderoute’ duikt tegenwoordig veelvuldig op in advertenties voor reizen voor bemiddelde toeristen die graag eens iets anders willen zien en die zich aangetrokken voelen door de mysterieuze wereld ten zuidoosten van Europa. De term is in 1877 bedacht door de Duitse geograaf en ontdekkingsreiziger Ferdinand von Richthofen (een oom van de roemruchte ‘Rode Baron’ uit de Eerste Wereldoorlog). Hij duidde de Centraal-Aziatische handelsroutes rond het begin van onze jaartelling aan als Seidenstrassen. De naam verwees naar het meest tot de verbeelding sprekende product dat via die wegen werd verhandeld.

Europa lag aan periferie van beschaafde wereld

Richthofen gebruikte de meervoudsvorm Strassen en ook de Oxford-historicus Peter Frankopan hanteert voor zijn boek De zijderoutes het meervoud. Dat doet hij omdat er niet één zijderoute was, maar een flink aantal, vaak wisselende routes tussen enerzijds China en de rest van Oost-Azië en anderzijds het Midden-Oosten en het gebied rond de Middellandse Zee. Bovendien gebruikt Frankopan het idee van een veelvoud van handelswegen om met een geheel nieuwe interpretatie van de wereldgeschiedenis te komen. Het nieuwe karakter zit ’m vooral in een poging om het zwaartepunt van de wereldgeschiedenis te verplaatsen naar het Oosten. Nog altijd is de benadering van veel historici sterk eurocentrisch, terwijl Europa tot na 1500 aan de periferie lag van ‘de beschaafde wereld’. Azië was welvarender en had veel grotere steden, en bovendien was het veel gecultiveerder dan het tamelijk barbaarse Europa. Frankopan baseert zich op een overweldigende hoeveelheid kennis en maakt gebruik van zeer uiteenlopende en vaak verrassende bronnen. Hij schildert een zeer levendig en intrigerend beeld van volken en beschavingen die wij niet of nauwelijks kennen, en laat zien hoe handelsbelangen, de vraag naar graan en paarden, en de zoektocht naar afzetmarkten en goedkope of gratis arbeidskrachten in belangrijke mate de geschiedenis bepaalden.

Frankopan ziet Hitlers invasie van de Sovjet-Unie vooral als poging zich te verzekeren van onuitputtelijke graanvoorraden.

Natuurlijk speelden ideeën ook een rol – Frankopan gaat uitgebreid in op de betekenis van het christendom en de islam –, maar meestal gaven materiële belangen de doorslag. Daarbij kon het gaan om luxeproducten als zijde, maar ook om iets basaals als graan: Frankopan ziet Hitlers invasie van de Sovjet-Unie vooral als poging zich te verzekeren van onuitputtelijke graanvoorraden. Frankopan is soms wat kort door de bocht en selectief – het oude Egypte valt grotendeels buiten zijn gezichtsveld, en ook Europa komt er nogal bekaaid van af. Toch is dit een erg stimulerend boek, dat tal van nieuwe inzichten biedt en bovendien bijzonder prettig leest. Rob Hartmans is historicus en journalist. De zijderoutes. Een nieuwe wereldgeschiedenis Peter Frankopan 750 p. Het Spectrum, € 49,99