Alle artikelen
Eenzaam vierde ARP-leider Abraham Kuyper op zondag 29 oktober 1905 zijn 68ste verjaardag in Hotel Kist aan de haven van Sebastopol op de Krim. De vorige dag was hij per boot vanuit Odessa gearriveerd. Verjaardagspost ontving hij niet, omdat de Revolutie van 1905 inmiddels in volle gang was en verbindingen verbroken waren. De voorgaande week had Kuyper de trein vanuit Chișinău naar Odessa genomen, net voor een grote treinstaking uitbrak. Onderweg had hij op stations al waargenomen hoe actievoerders voorbereidingen troffen. Kortom, twee jaar nadat hij het verschijnsel staking als minister vastberaden had aangepakt, kon hij het onbevangen als reiziger bestuderen.
In Sebastopol moest Kuyper noodgedwongen ruim een week doorbrengen voor hij per schip verder kon naar Constantinopel. Maar hij hoefde zich niet te vervelen. Op 1 november sloegen de onlusten over naar Sebastopol. Terwijl de burgerij zich angstvallig achter de luiken verschool, doorkruiste Kuyper nieuwsgierig de stad. Hij woonde socialistische bijeenkomsten bij en zag hoe groepjes op straat stonden te overleggen: ‘beramers van complot op complot.’ Ook greep hij de kans aan om schepen van de Russische vloot te beklimmen, zoals de beroemde pantserkruiser Potemkin, waarop eerder dat jaar een opstand was uitgebroken. Het volk was brutaal en je moest oppassen, schreef Kuyper aan een dochter. Maar hij was nu eenmaal niet bang uitgevallen.
Kuyper was bovenal journalist. Het is gebruikelijk hem te omschrijven als de man die een dagblad, een politieke partij, een universiteit en een kerkgenootschap stichtte, maar veel activiteiten voerde hij niet zo lang uit. Voor hij in 1901 minister van Binnenlandse Zaken werd – waarbij het hem tegenviel dat het bij vier jaar bleef – was hij in totaal tien jaar Tweede Kamerlid geweest (waar er later nog vier bij kwamen), elf jaar gemeentepredikant en 21 jaar hoogleraar. Maar journalist, hoofdredacteur van een dagblad en weekblad, was hij bijna zijn gehele volwassen leven – een halve eeuw. Schrijven vormde de kern van zijn bestaan.
Meestal gaf Kuyper vanachter zijn bureau commentaar, maar hij was ook een uitstekende verslaggever. Kuyper was een zinnelijk én een mystiek mens, begiftigd met een enorme verbeeldingskracht. Wat hij zag en meemaakte, wist hij trefzeker in beeldende bewoordingen te vatten. Dat maakt de lectuur van de twee delen Om de oude wereldzee, ruim duizend bladzijden, uit 1907 en 1908, ook nu nog zo boeiend. Het was het verslag van een reis van tien maanden rond de hele Middellandse Zee – en verder, tot aan Soedan toe – die hij tussen augustus 1905 en juni 1906 maakte. Nog voor zijn opvolger Theo de Meester een nieuw kabinet rond had, had de oud-premier het land al verlaten.
Voor een achtdelige IKON-televisiedocumentaire reisde George Harinck Kuyper achterna. In dit boek vertelt hij over Kuypers reis en wat hij nu aantrof. Eén gebied is nu totaal anders: terwijl Palestina in Kuypers dagen een slaperig backwater met een erbarmelijke infrastructuur was, is Israël nu een moderne staat. Wilde er iets veranderen, dan moest dat van de Joodse bevolking komen, meende Kuyper. Maar verder blijkt er merkwaardig veel gelijk gebleven te zijn. Rusland is nog overweldigend zichzelf – Russen geloofden ‘dat plotseling, dat op eenmaal, dat met éen slag, een heilstaat zal doorbreken, die de heerschende ellende verbleeken doet’, schreef Kuyper – en islamitische landen kennen nog steeds weinig ontwikkeling. Zelfs Griekenland was destijds net uit een grote schuldencrisis gered.
Hedendaagse neoconservatieven zouden Kuyper nu afdoen als een verfoeilijk cultuurrelativist. ‘Het denkbeeld dat ons zo vaak vervult, alsof óns soort leven het leven ware, en alsof we niet beter konden doen dan óns leven overal importeren, legt men zodra men het Oosten bereisd heeft, vanzelf af,’ merkte hij op. Hij had natuurlijk gewoon gelijk.
Jan Dirk Snel is historicus en publicist.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN: George Harinck – Aan het roer staat het hart
Eenzaam vierde ARP-leider Abraham Kuyper op zondag 29 oktober 1905 zijn 68ste verjaardag in Hotel Kist aan de haven van Sebastopol op de Krim. De vorige dag was hij per boot vanuit Odessa gearriveerd. Verjaardagspost ontving hij niet, omdat de Revolutie van 1905 inmiddels in volle gang was en verbindingen verbroken waren. De voorgaande week...
BOEKEN: Ariëtte Dekker – Leven op krediet. Anton Kröller (1862-1941)
De Rotterdamse ondernemer Anton Kröller is tegenwoordig vrijwel alleen nog bekend als de echtgenoot van Helene Kröller-Müller, de vrouw wier gigantische kunstcollectie de basis vormde voor het prachtige museum in Otterloo. Anton Kröller geldt in dit verband vooral als de man met de portemonnee, de zakenman die de aanschaf van al die Van Goghs, Cézannes...
BOEKEN: Philipe Sénac – Charlemagne et Mahomet, Michel Winock – François Mitterand
Sinds enkele jaren groeit de belangstelling voor de relaties tussen Europa en de islamitische wereld. Een fascinerend onderzoeksterrein, waarvoor vanwege de huidige politieke verwikkelingen veel aandacht is. Philippe Sénac buigt zich in Charlemagne et Mahomet: En Espagne over de relaties tussen de Karolingen en het door moslims veroverde Andalusië in de achtste en negende eeuw. ...
FILM: 1864
Met volkeren die zich wentelen in zelfgenoegzaamheid loopt het zelden goed af. Arrogantie en superioriteitsgevoel vertroebelen het zicht op de werkelijkheid, met desastreuze gevolgen. De Denen ervoeren het in 1864, toen ze verpletterend werden verslagen in de Tweede Deens-Pruisische Oorlog. De nederlaag was zo traumatisch dat Denemarken er grondig door veranderde. Het land keerde zich...
SIGNALEMENTEN FILM: Marguerite
Marguerite Xavier Giannoli Vanaf 15 oktober in de bioscoop Als een kraai zo vals zingen en toch carrière willen maken als operazangeres. Een raar streven, maar het was desondanks de ambitie van de Amerikaanse operazangeres Florence Foster Jenkins (1868-1944). Op YouTube is te horen hoe vals deze vrouw zong, maar daar dacht ze...
TENTOONSTELLING: Nationaal Monument Kamp Vught
Kun je een tentoonstelling over de werkkampen in de Sovjet-Unie houden in een voormalig SS-concentratiekamp? Een kamp waar tijdens de Duitse bezetting Joden en andere slachtoffers zijn opgesloten? Het gebeurt in elk geval bij het Nationaal Monument Kamp Vught. Hier is de expositie De Goelag. Terreur en willekeur in de Sovjet-Unie te zien. Er is...
De naoorlogse welvaart
De afgelopen zeventig jaar heeft West-Europa een periode van ongekende voorspoed en vrede gekend. Veel zaken waarvan mensen vroeger alleen durfden te dromen zijn nu heel gewoon. Nooit meer oorlog – vrede! Dat was een van de vurigste dromen die mensen in de jaren veertig en vijftig koesterden. Die droom is niet alleen wat betreft...
Een Oost-Duitse spion bij bondskanselier Willy Brandt
In 1974 bleek dat er een Oost-Duitse spion rondliep op het kantoor van bondskanselier Willy Brandt. Hij trad daarom af – tot zijn eigen grote spijt, maar ook tot die van de DDR. Het land had geprofiteerd van Brandts ontspanningspolitiek en hem soms zelfs gesteund. ‘Willy Brandt had de pretentie kanselier van de vrede te...
De echte Van Dale
Hoofdonderwijzer Johan Hendrik van Dale geldt als het brein achter het beroemde woordenboek, de Dikke Van Dale. Maar wie was hij eigenlijk? En was zijn rol als lexicograaf wel zo groot als vaak wordt aangenomen? Het doorgaans nogal slaperige Zeeuws-Vlaamse vestingstadje Sluis zag op donderdag 4 september 1924 zwart van de mensen. Zij...
Filips II (1527-1598)
De Spaanse koning Filips II heerste over een rijk waar de zon nooit onderging. Hij had moeite het overzicht te bewaren en probeerde het bestuur te centraliseren. Juist dat kostte hem uiteindelijk zijn rijkste gebiedsdeel, de Nederlanden. Op 31 maart 1578 verliet Juan de Escobedo het paleis van de prinses van Éboli. Hij was zo...
Koning Willem I in 10 besluiten
Koning Willem I had een enorme werklust. Tijdens zijn regeerperiode, van 1813 tot 1840, nam hij duizenden besluiten – samen goed voor een archief van bijna een kilometer planklengte. Een selectie van tien bijzondere wetten. Loterij 6 december 1813 Op 30 november 1813 komt prins Willem Frederik – de latere Willem I – aan op...
Algemene Rekenkamer was de waakhond van de koning
Volgens de Algemene Rekenkamer is de overheid niet goed genoeg voorbereid op een nieuwe crisis. Willem I voerde in 1813 de Rekenkamer in, die vooral vooral loyaal was aan de koning.
