Alle artikelen
Verzet en illegaliteit spelen zich af in het verborgene. Men weet niet veel van elkaar. Vaak kent men zelfs de werkelijke naam van lieden met wie men samenwerkt niet. Toch wemelt het in het boek van Doeko Bosscher over het leven van de Alkmaarse verzetsman Fritz Conijn (1923-1944) van de namen. In goed 260 bladzijden tekst komen blijkens het register 367 verschillende figuren langs en dan merendeels niet van het type dat je al kent.
Dat is de paradox: juist omdat men tijdens de oorlog vaak heel weinig kon overzien, ontstond na afloop vanzelf de behoefte eens precies uit te zoeken hoe het nu allemaal gegaan was. Veel verzetslieden die de bevrijding gehaald hadden, schreven achteraf hun herinneringen op of vertelden die aan belangstellenden. Ook anderen wilden weleens weten wat de helden van het verzet allemaal verricht hadden. Zo ontstond in 1951 bijvoorbeeld het ruim 1300 bladzijden tellende werk Het grote gebod, het gedenkboek over het verzet dat door de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers en de Landelijke Knokploegen gepleegd werd. In deze organisaties speelde ook Fritz Conijn een vooraanstaande rol.
Bovendien kwamen er rechtszaken die nauwkeurige documentatie vereisten. Nogal eens was het niet zomaar duidelijk of iemand een verrader was. Enerzijds diende men in het verzet ter wille van de veiligheid zo weinig mogelijk van elkaar af te weten, anderzijds kwam het in een situatie van leven en dood aan op vertrouwen en diende men de ander dus door en door te kennen. Dat was een andere paradox.
Vanuit de verkennerij, de katholieke variant van de padvinderij, rolde de gymnasiast ‘Frikkel’ Conijn – zestien toen de oorlog uitbrak, eenentwintig toen hij (hoogstwaarschijnlijk) voor het executiepeloton stond – bijna vanzelf het verzet binnen. Zijn welgestelde familie nam hem officieel op in het familiebedrijf, zodat hij zijn tijd voor allerlei andere activiteiten kon gebruiken. Hij begon met optredens als goochelaar om geld op te halen voor de zogeheten Zeemanspot, een fonds dat de achtergebleven gezinnen van zeevarenden die op 10 mei buitengaats waren steunde. Hij eindigde als leider van knokploegen in Alkmaar en Amsterdam, die gewapende overvallen pleegden op distributiekantoren.
Toen Conijn op 30 augustus 1944 op de hoek van de Amsterdamse Amstellaan en de Vechtstraat op het terras van de Gekroonde Valk werd gearresteerd, had hij drie pistolen in zijn tas. Een van de meest tot de verbeelding sprekende acties die hij leidde, was wel de overval op een Gemeinschaftshaus van de Sicherheidsdienst aan de Amsterdamse Corellistraat, waarbij de complete voorraad uniformen werd buitgemaakt. Of Conijn bij liquidaties zelf verraders heeft doodgeschoten, blijft onduidelijk.
Het verzet leverde geen bijdrage aan de bevrijding van Nederland. Het doel was de leniging van noden: mensen aan voedsel helpen en onderduikers beschermen. Het is niet verwonderlijk dat ook deelnemers aan de illegaliteit zich na de oorlog afvroegen of die oogmerken niet anders gerealiseerd hadden kunnen worden. Was de prijs aan doden niet te hoog?
Het boek besluit met de plattegrond van een pand in Weesp dat Fritz nog had willen overvallen. Het aardige is dat hij op de schets vijf van de zes omwonende gezinnen als ‘goed’ omschreef. Die term was geen aanduiding voor wie actief verzet pleegde, zoals wel gedacht wordt, maar voor wie simpelweg te vertrouwen was.
Het boek van Bosscher bevat zo’n groot aantal verhaallijnen dat je als lezer de draad wat kwijt dreigt te raken. Maar misschien geeft die onoverzichtelijkheid ook wel weer een goede indruk van het gebrek aan overzicht waar ook de betrokkenen mee kampten.
Haast om te sterven. Het korte leven van verzetsman Fritz Conijn
Doeko Bosscher
301 p. Prometheus Bert Bakker, € 24,95
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN Haast om te sterven: Fritz Conijn – Doeko Bosscher
Verzet en illegaliteit spelen zich af in het verborgene. Men weet niet veel van elkaar. Vaak kent men zelfs de werkelijke naam van lieden met wie men samenwerkt niet. Toch wemelt het in het boek van Doeko Bosscher over het leven van de Alkmaarse verzetsman Fritz Conijn (1923-1944) van de namen. In goed 260 bladzijden...
BOEKEN Het verraad van Benschop – Bram de Graaff
‘Benschop ist ein zweites Russland,’ zou een Duitse officier tegen een dorpsbewoonster hebben gezegd. In het Utrechtse plaatsje waren die ochtend, 13 februari 1944, tientallen verzetsstrijders opgepakt. Die hadden zich niet allemaal zomaar overgegeven. Er was geschoten en daarbij waren twee soldaten gedood. De Duitsers waren des duivels. Ze namen wraak op een manier die...
SIGNALEMENTEN FILM Nederland in de Tweede Wereldoorlog 1940-1945
Sinds de oprichting in 2002 van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid is er geen gebrek aan dvd’s met historisch beeldmateriaal over Nederland. Vooral het Polygoon-archief (het bioscoopjournaal van 1919 tot en met 1987) is stevig geëxploiteerd. De 12-delige dvd-box Nederland in de Tweede Wereldoorlog 1940-1945 put er ook weer stevig uit. De...
FILM Ben Ali Libi
Aan de vergetelheid ontrukt door Willem Wilmink Hoe maak je de gruwelijke absurditeit van de Jodenvernietiging achter de cijfers voelbaar? De documentaire Ben Ali Libi reconstrueert het leven van één van de 34.000 in vernietigingskamp Sobibor vermoorde Nederlandse Joden. Zonder Willem Wilmink zou de film er niet zijn geweest, want de dichter...
TENTOONSTELLING Museum Rotterdam: De Aanval
Aangrijpend beeld van bombardement Rotterdam ‘Waarom zenden ze altijd de herdenking in Amsterdam uit op de televisie? Hún zijn toch niet gebombardeerd?’ Enig lokaal chauvinisme is deze bezoekster van het Museum Rotterdam ’40-’45 NU niet vreemd. Samen met haar man bekijkt ze foto’s van de Maasstad van voor en na 14...
‘Mijn vader was door de oorlog verknipt geraakt’
Familieverhalen waren op donderdag 26 maart het centrale thema van de tweede bijeenkomst van Helden en schurken, voor de zesde keer georganiseerd door het Verzetsmuseum Amsterdam, NIOD, NTR/VPRO en Historisch Nieuwsblad. Luuc Kooijmans, Rosita Steenbeek en Alexander Münninghoff schreven alle drie over de ervaringen van hun familie tijdens de Tweede Wereldoorlog. ‘De waarheid wordt in...
‘Er dreigde nooit een Russische aanval’
Op vrijdag 10 april organiseert Historisch Nieuwsblad de collegedag Koude Oorlog. Vier sprekers behandelen verschillende facetten van deze cruciale periode in de twintigste-eeuwse geschiedenis. Hoe konden de grote crises van de Koude Oorlog ontstaan? Was de CPN echt gevaarlijk? En hoe bereidden de NAVO en het Warschaupact zich voor op een eventuele oorlog? ‘De Koude...
Ewoud Kieft over Oorlogsenthousiasme
Het oorlogsenthousiasme van 1914 was opwelling noch randverschijnsel. Integendeel, het had diepe wortels. Dat betoogt Ewoud Kieft in Oorlogsenthousiasme. Europa 1900-1918. Hoe was het mogelijk dat intellectuelen in heel Europa warmliepen voor de Eerste Wereldoorlog? ‘Nagenoeg de hele culturele elite hield er vergelijkbare denkbeelden op na als, bijvoorbeeld, Mussolini. Dat geeft nogal te denken.’ In...
Grote Geschiedenis Quiz 2015
Wederom organiseren Historisch Nieuwsblad en het televisieprogramma Andere Tijden de Grote Geschiedenis Quiz. Dit jaar hebben we een nieuwe krantenpartner: deze voorronde vindt u ook in NRC Handelsblad van 28 maart. Doe mee en win een plek in het lezersteam, dat meedoet in de finale op Hemelvaartsdag 2015. Spelregels We selecteren met deze voorronde een...
Provo werd al snel geuzennaam
De anarchistische provo’s schudden Nederland halverwege de jaren zestig flink op. Even was iedereen geschokt, maar al snel omarmde de commercie de beweging. Nederland kreeg een ‘Witte Glazenplan’ en ‘provo-capes’ met een vrolijke Schots-geruite voering. In mei 1965 richtten twee vriendenclubs in Amsterdam de anarchistisch geïnspireerde actiegroep Provo op. De ene groep had de Hagenaar...
Opkomst en ondergang van Benito Mussolini
In 1922 kwam Benito Mussolini na een loopbaan vol geweld in Italië aan de macht. Toch sprak hij aanvankelijk tot de verbeelding van veel kunstenaars en intellectuelen. Ze vonden het fascisme een begrijpelijke reactie op het zielloze materialisme van hun tijd.
Katholieke ballingen in de Tachtigjarige Oorlog
In de zestiende eeuw ontvluchtten duizenden katholieken de Nederlanden vanwege het oprukkende protestantisme. Ze verbleven in buitenlandse asielcentra, waar ze ontheemd en ongelukkig radicaliseerden.
