Alle artikelen
Waarom is uit Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog een groter deel van de Joodse bevolking weggevoerd (75 procent) dan uit andere West-Europese landen? Deze vraag houdt historici al geruime tijd bezig. Dikke boeken zijn erover geschreven, maar die vonden lang niet altijd hun weg naar een breder publiek.
Daarom heeft emeritus hoogleraar en Duitsland-expert Frits Boterman dit nieuwe boek geschreven. Het vormt een samenvatting van alle voorgaande onderzoeken naar deze pijnlijke kwestie. Boterman beschrijft de wisselwerking tussen de Duitse bezetter en de bezette Nederlandse samenleving. Hij stelt de Jodenvervolging centraal, maar behandelt ook andere terreinen, zoals de economie en de cultuursector. Daardoor laat het boek zich lezen als een min of meer integrale, beknopte geschiedenis van Nederland tijdens de bezettingsjaren.
Eén ding staat voor Boterman als een paal boven water: de schuld voor de Jodenvervolging lag bij de Duitsers. Zij hadden zich als doel gesteld om Nederland te ‘zuiveren’ van Joodse invloeden. Van hen gingen de beleidsinitiatieven uit die leidden tot het discrimineren, isoleren, deporteren en uiteindelijk elimineren van 75 procent van de Nederlandse Joden. Elke verklaring voor dit hoge percentage slachtoffers begint volgens Boterman dan ook met een analyse van het Duitse bezettingsapparaat en zijn doelstellingen. Die maakt hij in het eerste deel van zijn boek. Pas in deel 2 behandelt Boterman factoren aan Nederlandse kant: collaboratie en verzet, de reacties van de Joodse bevolking en van ‘gewone’ Nederlanders.
Dit laatste aspect – hoe reageerden ‘gewone mensen’ op de Jodenvervolging? – is volgens Boterman dus niet doorslaggevend. Hij probeert weg te blijven uit de moreel geladen discussie hierover. Toch ontkomt hij niet aan een beoordeling. ‘De meerderheid van de bevolking was passief, had een slecht geweten, verdrong de werkelijkheid, was bang voor represailles en stemde stilzwijgend, zij het met ingehouden woede, in met de Jodenvervolging,’ beweert hij. ‘De meesten stonden niet onverschillig tegenover het lot van de Joden, maar tegelijkertijd waren velen uit op eigen voordeel, handelden opportunistisch, en werden ze gedreven door andere prioriteiten en lijfsbehoud.’
Boterman gaat ook in op de vraag wat ‘gewone’ Nederlanders wisten van de Holocaust. Volgens hem was er informatie beschikbaar via de geallieerde radio en de illegale pers, maar ging de gruwelijke werkelijkheid het voorstellingsvermogen van de meeste mensen te boven. Hij herhaalt hiermee wat Bart van der Boom heeft geschreven in ‘Wij weten niets van hun lot’ uit 2012, ook al schrijft Boterman zelf dat hij die historicus corrigeert.
Frits Boterman
Duitse daders. De jodenvervolging en de nazificatie van Nederland (1940-1945)
576 p. De Arbeiderspers, € 27,50
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Boeken: Frits Boterman – Duitse daders
Waarom is uit Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog een groter deel van de Joodse bevolking weggevoerd (75 procent) dan uit andere West-Europese landen? Deze vraag houdt historici al geruime tijd bezig. Dikke boeken zijn erover geschreven, maar die vonden lang niet altijd hun weg naar een breder publiek. Daarom heeft emeritus hoogleraar en...
Mijn held: Beatrice de Graaf – Wilhelmina van Pruisen
Hoogleraar Beatrice de Graaf bewondert Wilhelmina van Pruisen, de moeder van koning Willem I. Volgens De Graaf is er te weinig oog voor haar verdiensten. Wanneer werd u getroffen door Wilhelmina van Pruisen, echtgenote van stadhouder Willem V, moeder van hun drie kinderen? ‘Ik stuitte op haar brieven in het archief in Darmstadt,...
De bezuinigingspolitiek van Willem I
NSC stapt uit de formatiegesprekken vanwege tegenvallende overheidsfinanciën. In 1823 moest koning Willem I ook flink bezuinigen, en ook toen ging dat niet zonder pijn.
Een gruwelijke moord zorgde voor felle discussies over de doodstraf
Na een gruwelijke moordzaak laaide in 1875 de discussie over de doodstraf weer op. Moest de maatschappij humaan zijn tegenover onmenselijke misdadigers? Schrijver Multatuli vond van niet. Nederland was geschokt toen op 14 december 1872 de ontzielde lichamen van de rijke Haagse weduwe Van der Kouwen en haar dienstbode Helena Beeloo in een chic Haags...
Negentiende-eeuwers waren in de ban van buitenaards leven
Het Pentagon heeft na lang onderzoek geen bewijs gevonden voor buitenaards leven. Negentiende-eeuwers fantaseerden vanwege de technologische vooruitgang ook al graag over aliens.
Angst voor katholieke immigranten in de VS
Rond 1850 kwamen er veel arme katholieke migranten naar Amerika. Die stroom nieuwkomers bedreigde de Amerikaanse waarden en identiteit, zo vreesden veel Amerikanen. Bange protestanten richtten populistische anti-immigrantenpartijen op. Een vloed van immigranten trok tussen 1848 en 1860 naar de Verenigde Staten. Velen van hen waren katholieke immigranten uit Ierland en Duitsland, landen die geteisterd...
Desiderius Erasmus onderhield goede contacten met geestverwanten
Het kunstmuseum Fenix in Rotterdam heeft een tot nu toe onbekend portret van Desiderius Erasmus verworven, geschilderd door Hans Holbein de Jonge.
1916: Strijd om Verdun en de Somme
Het Oekraïense leger boekt maar langzaam vooruitgang in het tegenoffensief. Tijdens de slagen om Verdun en de Somme werd in 1916 ook nauwelijks terreinwinst geboekt.
Robespierre en de Terreur van de Franse Revolutie
Robespierre ontpopte zich tot invloedrijk revolutionair. Hij was initiatiefnemer én slachtoffer van de Terreur tijdens de Franse Revolutie.
Column Annejet van der Zijl: de band tussen hond en mens in oorlogstijd
Voor getraumatiseerde soldaten is een hond de ideale kameraad. Zo’n dier biedt vaak meer troost dan een ander mens. Hoe werkt toch die geheimzinnige band, vraagt Annejet van der Zijl zich af. Je ziet de doodsbange ogen van een man. Als de camera uitzoomt, blijkt het te gaan om een gewonde soldaat, met...
Column Annegreet van Bergen: hygiëne
Eeuwenlang vormden artsen ook zelf een bron van infecties. Onbewust besmetten ze hun patiënten via hun handen. Het was een hele verbetering, constateert Annegreet van Bergen, toen ze rubberen handschoenen gingen gebruiken. Het is een vertrouwd ritueel. Na een paar vriendelijke verkennende woorden ga je op de stoel zitten, en terwijl jij in de horizontale...
Column: Jaap Scholten – Rudolf von Habsburg
De dubbele zelfmoord van de Oostenrijkse kroonprins Rudolf von Habsburg en zijn minnares leidt al 127 jaar tot de wildste verhalen. Jaap Scholten gaat tussen oude documenten op zoek naar een antwoord. Een jaar geleden kreeg ik een doos met originele brieven van het Nederlandse nichtje van Mary von Vetsera, de minnares van kroonprins Rudolf...
