Alle artikelen
Het is mei 1941 als de 18-jarige Bram Grisnigt op de fiets naar Frankrijk stapt, de vrijheid tegemoet. Uiteindelijk wordt hij in Engeland opgeleid tot geheim agent en keert hij terug naar Nederland, waar hij wordt opgepakt en ternauwernood overleeft. Journalist en historicus Bram de Graaf tekende zijn ongelooflijke verhaal op in ‘Spion van Oranje’. Een dubbelinterview met de hoofdrolspeler en de auteur.
Najaar 1943. De 20-jarige Bram Grisnigt maakt zich boven Noord-Brabant klaar voor een parachutesprong uit een Britse bommenwerper. Hij krijgt radio-apparatuur mee om uit bezet gebied inlichtingen te seinen naar Londen. Daar is hij de voorgaande maanden opgeleid voor deze riskante operatie.
Hoe was het om te springen?
Bram Grisnigt: Dat was helemaal geen probleem hoor. Daar was ik voor getraind. Of ik angstig was? Dat vind ik een moeilijk woord, angstig. Later, toen ik gevangen zat in Haaren, en ik te horen kreeg dat ik misschien de volgende dag zou worden doodgeschoten, was ik wel enorm gespannen.
Bram Grisnigts verhaal begon ruim twee jaar eerder. Vlak voor zijn eindexamen vertrok hij in mei 1941 met zijn vriend Dik van Delft uit Den Haag richting Frankrijk. De twee jongens reden op hun stadsfiets en zochten de weg met hulp van Brams Bosatlas. Hun doel was Marseille, waar ze de boot hoopten te nemen naar Nederlands-Indië, dat nog niet was bezet. Daar hoopten ze zich te kunnen aansluiten bij het leger.
Waarom vertrok u?
Bram Grisnigt: Ik dacht: wat doen die Duitsers hier? Dan liepen ze te marcheren door onze straten en zongen ze Die Fahne hoch! Die Reihen fest geschlossen! Dat stoorde mij. Daarom wilde ik me melden bij het Nederlandse leger.
De jongens bereiken het zuiden van Frankrijk maar daar stuiten ze op hindernissen. Dik gaat terug naar huis maar Bram zet door en komt via Curaçao, de Verenigde Staten en Canada in Londen terecht waar hij wordt opgeleid tot spion. Na zijn parachutesprong werkt hij een paar maanden als geheim agent. Maar zijn groep wordt opgerold en Bram belandt na een lange reis in concentratiekamp Neuengamme. In een buitenkamp moet hij onder onvoorstelbare omstandigheden tankgrachten graven. Als de oorlog op zijn einde loopt, wordt hij verplaatst naar concentratiekamp Ravensbrück. Hij overleeft de periode ternauwernood.
Ruim zeventig jaar na dato is zijn verhaal opgetekend door historicus Bram de Graaf, in Spion van Oranje.
Lang heeft u uw verhaal voor uzelf en uw vrouw gehouden. Nu is er toch dit boek. Waarom?
Bram Grisnigt: Jongeren vieren tegenwoordig uitgebreid bevrijdingsdag. Maar 4 mei gaat aan veel van hen voorbij. Ik wil dat ze beseffen dat hun vrijheid duur betaald is. Dat er mensen voor zijn gestorven. De erevelden liggen er vol mee. En alleen al van de 180 geheim agenten die tijdens de Tweede Wereldoorlog boven Nederland werden geparachuteerd of aan wal gezet, zijn er 95 gesneuveld of omgebracht.
Bram de Graaf: Ik begon aan het boek toen mijn zoon achttien werd, net zo oud als meneer Grisnigt toen hij richting Frankrijk fietste. Ik vond dat een mooie insteek van het verhaal: voor een achttienjarige, over een achttienjarige. Ik denk dat dat ook een reden was waarom meneer Grisnigt wilde meewerken: dat we jongeren zouden bereiken.
Bram Grisnigt: Jongeren leren veel te weinig over de oorlog. Sommige docenten zijn bang om het over de holocaust te hebben. Laat geschiedenisdocenten eens met hun leerlingen naar erevelden gaan. Daar liggen jongens die maar iets ouder zijn dan die scholieren. Dan kunnen ze daar over de oorlog vertellen.
Bram de Graaf: Meneer Grisnigt heeft zijn verhaal lang niet naar buiten gebracht. Maar toen hij in 1974 met pensioen ging, heeft hij een mooi archief aangelegd. Hij had alles netjes gedocumenteerd in mappen. Voor mij als historicus waren die mappen een goudmijn en ik mocht ze doornemen. Tussendoor sprak ik met meneer Grisnigt over dingen die ik niet begreep, en dan kwamen er bij hem weer verhalen boven. Het was heel bijzonder dat ik degene die het allemaal had meegemaakt nog kon interviewen, op hoge leeftijd maar nog helemaal helder.
Na uw fietstocht en lange omzwervingen werd u spion-in-opleiding Londen. Wat leerde u daar?
Bram Grisnigt: Seinen, informatie verzamelen over bijvoorbeeld militaire installaties, achtervolgers afschudden, parachutespringen. Het viel allemaal onder MI6/Dutch Section. Het was een goede opleiding.
Eenmaal in Nederland, in Amsterdam, seinde u inlichtingen door naar Engeland.
Bram Grisnigt: Ik kreeg briefjes met informatie die ik stiekem kon ophalen bij een adres in de Kerkstraat, snackbar Petite Marmite. Dat ging bijvoorbeeld over militaire installaties, maar ook over de economische toestand in Nederland. Maar soms ging het ook over zaken die ik minder belangrijk vond. Als ze graag een dominee wilden hebben in Londen, bijvoorbeeld.
Soms waren de berichten al in code en soms moest ik de teksten zelf versleutelen. Daarna seinden ik ze door. Dat vond ik heel goed om te doen.
Bram de Graaf: De zender moest zo kort mogelijk in de lucht blijven want anders konden de Duitsers hem vinden. Maar soms liep het op tot wel twintig minuten, als het zenden moeizaam liep.
Uiteindelijk gaat het mis. Eerst wordt uw goede vriend Piet Hoekman gedood en vervolgens werd uw hele groep opgerold. In het boek staat dat u daarna de wrede kant van de bezetters leerde kennen.
Bram Grisnigt: Niet alleen van de Duitsers hoor. Ik heb in kamp Vught gezeten en daar werden we ook slecht behandeld door Nederlanders.
U zat ook gevangen in Neuengamme en moest bijna uitgehongerd tankwallen graven.
Bram Grisnigt: Daarover wil ik nog zeggen dat de mensen in de buurt, die ons dagelijks naar het werk zagen lopen, moeten hebben geweten wat er gebeurde. Achteraf zeiden ze ‘Wir haben es nicht gewußt’. Maar dat is de grootste flauwekul die er is.
Verder praat ik niet meer over de kamptijd. Ik heb het één keer verteld, voor het boek. Daar staat het allemaal in.
Bram de Graaf, Spion van Oranje. Het verhaal van Engelandvaarder Bram Grisnigt
Ambo|Anthos, 244 p. € 15,00
Benieuwd geworden naar Spion van Oranje? Bestel het boek hier.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Interview met de ‘Spion van Oranje’
Het is mei 1941 als de 18-jarige Bram Grisnigt op de fiets naar Frankrijk stapt, de vrijheid tegemoet. Uiteindelijk wordt hij in Engeland opgeleid tot geheim agent en keert hij terug naar Nederland, waar hij wordt opgepakt en ternauwernood overleeft. Journalist en historicus Bram de Graaf tekende zijn ongelooflijke verhaal op in ‘Spion van Oranje’....
Amerika en de Eerste Wereldoorlog: Washington werd de strijd in gezogen
President Wilson wilde niet dat Amerika tijdens de Eerste Wereldoorlog betrokken zou raken bij de strijd. Maar de Duitse agressie – ook in Amerika zelf – maakte zijn neutraliteitspolitiek onhoudbaar. In 1917 gingen de VS meevechten. Voor de meeste Amerikanen kwam het als een grote verrassing dat in augustus 1914 een grote oorlog uitbrak in...
De kracht van het woord
Van ‘Hebban olla vogala’ via ‘Floris en de Blancefloer’ tot Mulisch en Reve. Ontdek de rijke geschiedenis van de Nederlandse literatuur tijdens een collegedag in het Literatuurmuseum. Vier tophistorici nemen u mee langs hoogtepunten uit de literaire canon. Literatuur is een oneindige bron van meeslepende verhalen, die vaak een haarscherp tijdsbeeld bieden. Zo stelde Multatuli...
Boekrecensie: Het leven van Jan Schaefer – Louis Hoeks
De laatste tijd hoor je weer vaak de naam Jan Schaefer (1940-1994) als het erom gaat de sociaal-democratie nieuw leven in te blazen. En inderdaad was de banketbakker, CPN-lid, Tweede Kamerlid voor de PvdA, staatssecretaris Volkshuisvesting in het kabinet-Den Uyl, gemeenteraadslid en wethouder in Amsterdam een markant politicus, die veel in beweging wist te brengen....
Voorpublicatie: Adrian Goldsworthy – Pax Romana
De Germaanse krijgsheer Ariovistus gedroeg zich zelfbewust en bot tegen de Romeinse proconsul Julius Caesar. En dat kwam hem duur te staan. Ariovistus mocht dan een ‘vriend’ van Rome zijn, als barbaar moest hij wel zijn plaats weten. Adrian Goldsworthy geeft dit jaar een lezing op het Geschiedenis Festival. Benieuwd wie er nog meer komen?...
Els Kloek over Keetje Hodshon, een rijke dame in revolutietijd
1. Wat maakt Keetje Hodshon een bijzondere dame? ‘Keetje was op haar achttiende al schatrijk door een erfenis van haar vader. Ze bezat een monumentaal pand aan het Spaarne waar tegenwoordig de KHMW zit. Omdat er weinig over haar bekend is, kregen Maarten Hell en ik de opdracht haar verhaal op te tekenen.’ ...
Boekrecensie: De zwaardjaren – Paul Moeyes
In 1914 was de fotografie al behoorlijk ontwikkeld. Sluitertijden waren korter geworden, er waren handzame camera’s op de markt, er werd volop geëxperimenteerd met kleurenfoto’s, en er waren tal van professionele fotografen. Bovendien begonnen kranten en weekbladen steeds meer foto’s af te drukken. Daarnaast bestond er een omvangrijke geïllustreerde pers: weekbladen die...
Boekrecensie: Heligoland – Jan Rüger
De romantiek van Heligoland Twee jaar na de Tweede Wereldoorlog, op de geboortedag van Adolf Hitler, veroorzaakten Britse ingenieurs de grootste niet-nucleaire ontploffing uit de geschiedenis. Ze bliezen meer dan 6 miljoen kilo aan explosieven van de nazi’s op. De plaats van handeling was hoogst symbolisch: het Duitse eiland Heligoland, dat decennialang had gediend als...
Schaarste in Nederland tijdens WO1
De eerste jaren van de Grote Oorlog leed de Nederlandse economie nog weinig onder de strijd. Maar in 1917 werd de schaarste aan veel producten, vooral voedsel, voelbaar. De bevolking had het zwaar. Alleen de ‘hoge heren’ ontsnapten aan de ellende. De Eerste Wereldoorlog had grote invloed op de politiek, de economie en op het...
Wat zocht tsaar Peter in de Republiek?
Voor de tweede keer in zijn leven kwam tsaar Peter de Grote naar de Republiek. Hij zwierf er ogenschijnlijk doelloos rond, als een toerist. Maar hij had een geheime agenda. Eind 1716 gonsde het van de geruchten in de Europese kranten. Tsaar Peter Romanov was op reis naar het westen. Wat was precies zijn bedoeling?...
Eerste Wereldoorlog Nederland: zo bleven we neutraal
Er vielen Engelse bommen op Zeeuwse steden en Duitse duikboten brachten Nederlandse schepen tot zinken. Toch wist Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog neutraal te blijven. ‘Geen twist zoekt Nederland met de volkerenHet wil Vrede, niet den strijdMaar als het moet, zal het zich werenVoor vrijheid en neutraliteit’ Deze woorden klonken in 1915 honderden malen door...
Apartheid in Zuid-Afrika: rassenwaan in 10 stappen
Ruim veertig jaar was Zuid-Afrika in de greep van de apartheid, een uitgebreid stelsel van gedwongen segregatie, discriminatie en uitsluiting. Het moest ervoor zorgen dat de blanke minderheid voor altijd de baas zou blijven. De tien stappen van apartheid op een rij. 1 Geen stem Alleen blanken mochten kiezen Apartheid werd vanaf 1948 ingevoerd door...
