Alle artikelen

Pierre Poujade was het type man waar je niet omheen kon. Met zijn luide stem vulde hij hele zalen, zijn humor was provocerend en scherp, en ook fysiek was hij met zijn brede schouders, forse borstkas en donkere haardos een indrukwekkende verschijning. Het liefst sprak hij de menigte toe gekleed in een eenvoudig hemd, dat hij als hij goed op dreef kwam soms zelfs uittrok.

Daags na zijn verkiezingsoverwinning ontving hij de nationale en internationale pers in zijn pyjama, een fles rode wijn in zijn hand. Na een tirade tegen de corrupte elite en de bloedzuigers van de belastingdienst kondigde hij aan dat hij zelf niet in het parlement zou plaatsnemen: ‘Ik vis liever’, zo liet hij de verbouwereerde journalisten weten.

Poujade profileerde zich graag als een doodnormale Fransman, die niets van politiek moest hebben. In werkelijkheid was de in 1920 geboren Poujade al sinds de jaren dertig politiek actief. Eerst had hij zich als tiener aangesloten bij de jeugdafdeling van de semi-fascistische Parti Populaire Français. In 1940 werd hij vervolgens actief in een door het Vichy-regime opgezette organisatie, die streefde naar een moreel herstel van het Franse volk onder leiding van maarschalk Philippe Pétain.

Toen de Duitsers Vichy-Frankrijk bezetten, vluchtte Poujade via Spanje (waar hij een tijd in een gevangenenkamp werd vastgehouden) en Algerije (waar hij zijn vrouw ontmoette) naar Groot-Brittannië, waar hij dienst nam bij de Royal Air Force. In 1945 keerde hij terug naar zijn geboortedorp Saint-Céré in Zuidwest-Frankrijk en begon er een boekhandeltje.

Poujade was bepaald niet de enige Fransman die na de Tweede Wereldoorlog een eigen winkeltje opende: geen enkel land kende in de jaren vijftig zoveel kleine zelfstandigen als Frankrijk. Maar het Franse belastingsysteem was niet berekend op zoveel ondernemingslust, met als gevolg dat de overheid met toenemende tekorten kampte. Pogingen om de kleine middenstanders meer te belasten wekten grote weerstand en leidden tot massale ontduiking. Gewelddadige botsingen van kleine zelfstandigen met deurwaarders hoorden tot de orde van de dag.

Poujade begreep dat de kleine zelfstandigen zich alleen konden verweren tegen de belastingdienst als zij zich organiseerden en bereid waren elkaar te steunen in de conflicten met deurwaarders. In Saint-Céré had Poujade samen met enkele lokale middenstanders al het goede voorbeeld gegeven door enkele deurwaarders het dorp uit te jagen.

In 1953 richtte hij daarom de Union de Défense des Commerçants et Artisans (UDCA) op als spreekbuis van de ontevreden kleine zelfstandigen. In zijn zwarte Citroën reisde Poujade koortsachtig door het zuiden en westen van Frankrijk om lokale afdelingen van de beweging op te zetten en protestacties te leiden. In zijn toespraken beschuldigde hij de Franse politieke elite ervan dat zij het eigen volk met de toenemende belastingdruk het land uit wilde jagen om vervolgens van Frankrijk een kolonie van de Verenigde Staten te maken.

Meer dan eens zinspeelde Poujade bovendien op de zorgwekkend grote macht van Joden in Frankrijk: zij beheersten volgens hem de banken, de multinationals en de Franse politiek. Poujades campagne sloeg geweldig aan: in 1954 had de UDCA al honderdduizenden leden, een dagblad en weekblad, en een goed gevulde kas om in nood gekomen middenstanders te kunnen bijstaan. Manifestaties van de UDCA trokken inmiddels tienduizenden bezoekers. In oktober 1954 gaf de Franse minister van Financiën toe dat de Franse belastingdienst ten zuiden van de Loire nauwelijks nog zijn gezag kon doen gelden als gevolg van de activiteiten van de UDCA.

De opkomst van Poujade was de zoveelste tegenslag voor de gekwelde Franse Vierde Republiek. Politicologen beschouwen de in 1946 gestichte Vierde Republiek als een schoolvoorbeeld van een niet-functionerend democratisch bestel. Door de politieke versplintering en sterke polarisatie was de vorming van een daadkrachtige regering vrijwel onmogelijk. In haar twaalfjarige bestaan, tussen 1946 en 1958, kende de Vierde Republiek maar liefst 25 regeringen, die gemiddeld een halfjaar aan de macht waren.

De republiek lag onder vuur van de grote communistische partij en van de gaullistische partij, waarin zich de aanhangers van de op een zijspoor geraakte generaal Charles de Gaulle hadden verzameld. Het land kampte voorts met een flinke inflatie, toenemende overheidstekorten en eindeloze stakingsgolven. De Franse economie was sterk verouderd: een derde van de bevolking werkte nog steeds in de agrarische sector, terwijl meer dan de helft van de Fransen in plattelandsdorpjes woonde.

Het zelfvertrouwen en de sociale cohesie van de ooit zo trotse Franse natie waren flink aangetast door de traumatische gebeurtenissen tijdens en vlak na de Tweede Wereldoorlog. Tot overmaat van ramp raakte Frankrijk in 1954 de kolonie Indochina kwijt na een vernederende nederlaag in de slag bij Dien Bien Phu.

Voor het Algerijnse Front de Libération Nationale (FLN) was de nederlaag het signaal om ook de wapens tegen de Franse kolonisator op te pakken. In de herfst van 1955 had de Franse regering onder leiding van Pierre Mendès France inmiddels honderdduizenden Franse soldaten naar Algerije gestuurd om de orde te herstellen.

Tegen deze achtergrond besloot Poujade om deel te nemen aan de verkiezingen voor de Nationale Assemblee op 2 januari 1956, met als voornaamste programmapunt: sortez les sortants (‘weg met de politici’). Sommige politici mochten wat Poujade betreft direct worden opgeknoopt, zo vertelde hij tijdens verkiezingsbijeenkomsten. Zijn voornaamste bête noire was premier Mendès France, die als socialist, Jood en melkdrinker geen ware Fransman genoemd kon worden.

Het parlement bestond volgens Poujade in zijn geheel uit verraders en nietsnutten, en kon dan ook maar beter worden afgeschaft. In plaats van het parlement stelde Poujade voor om de in 1789 ontbonden Staten-Generaal in ere te herstellen, zij het in het modernere jasje van een corporatistisch samengesteld orgaan. Het Frankrijk zoals Poujade zich dat voorstelde was een natie van boeren en middenstanders die leefden in plattelandsdorpjes. Veel concreter werd zijn politieke programma niet.

Bijna 12 procent van de Franse kiesgerechtigden stemde op de poujadistische partij. Het electoraat bestond – hoe kan het ook anders– uit middenstanders en boeren uit het zuiden en westen van het land, waar de UDCA haar aanhang had. Zowel in binnen- als buitenland deed het resultaat veel stof opwaaien.

Voor het eerst sinds 1945 had een anti-politieke onderbuikpartij weer voet aan de grond gekregen in een belangrijk West-Europees land. In de daaropvolgende jaren zouden in verschillende landen soortgelijke bewegingen opkomen, die dan ook meestal als ‘poujadistisch’ werden aangeduid, zoals de Boerenpartij in Nederland. In Frankrijk zelf was het poujadisme echter een kort leven beschoren. Al snel ontstond er ruzie in de poujadistische fractie over van alles en nog wat. Het ene na het anders parlementslid verliet de fractie.

Poujade kreeg spijt van zijn beslissing om niet in het parlement te gaan zitten en hoopte via een verlate districtsverkiezing tevergeefs alsnog een zetel te krijgen. Ook probeerde hij het tij te keren door zich op te werpen als een fanatiek pleitbezorger van de Franse Algerijnen. Toen Charles de Gaulle in 1958 terugkeerde in de politiek en de Vijfde Republiek stichtte, viel echter definitief het doek voor de poujadisten. Veel van Poujades kiezers vestigden nu hun hoop op de iconische generaal die rust en stabiliteit beloofde.

Even snel als hij was opgekomen, verdween Poujade van het politieke toneel. Hij richtte zich meer op commerciële activiteiten en schreef een autobiografie, getiteld J’ai choisi le combat (‘Ik heb voor strijd gekozen’). In 1979 deed hij nog een vergeefse poging om in het Europees Parlement te komen. Hij vertegenwoordigde inmiddels een vervlogen tijdperk. Zoals weinigen bij het woord ‘chauvinisme’ nog denken aan de patriottistische soldaat Nicholas Chauvin, zo was ook de term ‘poujadisme’ bekender geworden dan zijn schepper. Toen Poujade in 2002 publiekelijk waarschuwde voor de ooit door hem gelanceerde Jean Marie Le Pen, moest hij bij veel Fransen opnieuw worden geïntroduceerd.