Alle artikelen
Op de recente overzichtstentoonstelling van Ed van der Elsken in het Stedelijk Museum werd gesuggereerd dat de toen 17-jarige fotograaf in 1942 werd opgeroepen voor militaire dienst in het Duitse leger, maar dat hij dit weigerde. Je zou denken dat inmiddels iedereen weet dat Nederlanders niet verplicht werden toe te treden tot de Wehrmacht, en dat op dienstweigeren in het Derde Rijk de doodstraf stond. Blijkbaar is dat niet zo, zodat het allesbehalve overbodig is dat het NIOD een reeks boeken uitgeeft onder de titel Leven in bezet Nederland, waarbij steeds een jaar wordt behandeld.
In het deel over 1942, geschreven door Erik Schumacher, zouden de tentoonstellingsmakers van het Stedelijk hebben kunnen lezen dat in dat jaar de verplichte Arbeitseinsatz werd ingevoerd, waardoor in beginsel alle gezonde mannen opgeroepen konden worden voor werk in Duitsland. Daar heerste immers groot gebrek aan arbeidskrachten, aangezien op dat moment ruim 9 miljoen mannen in de Wehrmacht dienden.
Schumacher maakt duidelijk dat 1942 het jaar was waarin keuzes onontkoombaar werden. Wel of niet in Duitsland gaan werken? Meewerken aan het roofzuchtig economisch beleid en de vervolging van Joodse medeburgers? Steeds verdergaande aanpassing aan een tiranniek en onmenselijk regime of daadwerkelijk verzet?
En voor de Joden: gehoor geven aan de oproep zich te melden voor ‘tewerkstelling’ of onderduiken? Begin 1942 werden Joodse Nederlanders gedwongen zich in Amsterdam te vestigen, om van daaruit op transport te worden gesteld naar Westerbork. En vanuit dat kamp vertrok op juli 1942 de eerste trein met 1137 Joodse mannen, vrouwen en kinderen naar Auschwitz.
Evenals de voorgaande delen schetst 1942 een helder en aangrijpend beeld van het dagelijks leven in bezet Nederland. De steeds verder aangedraaide wurggreep van de Duitse bezetter, de vaak duivelse dilemma’s waarvoor gewone mensen werden gesteld, en de al dan niet rationele keuzes of ethisch verantwoorde keuzes die zij maakten, worden onopgesmukt en zorgvuldig beschreven. Bovendien maken de vele goedgekozen illustraties en verhelderende tekstkadertjes dit boek bijzonder geschikt voor een breed publiek.
Rob Hartmans is historicus, journalist en vertaler.
1942. Oorlog op alle fronten
Erik Schumacher
253 p. Spectrum/NIOD, € 24,99
Hoofdredacteur Frans Smits en hoogleraar Geschiedenis Hans Renders interviewen elke maand op Facebook de auteurs van de beste historische boeken.
Maandag 24 april waren Ewoud Kieft, Erik Schumacher en Perry Pierik te gast. Kijk op de uitzending hier terug.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
1942. Oorlog op alle fronten – Erik Schumacher
Aangrijpend beeld van bezet Nederland Op de recente overzichtstentoonstelling van Ed van der Elsken in het Stedelijk Museum werd gesuggereerd dat de toen 17-jarige fotograaf in 1942 werd opgeroepen voor militaire dienst in het Duitse leger, maar dat hij dit weigerde. Je zou denken dat inmiddels iedereen weet dat Nederlanders niet verplicht werden toe...
‘Oorlog leidt vaak tot verscheurdheid binnen families’
In het recent uitgekomen boek Zussen vertelt Hinke Piersma het waargebeurde verhaal van de Joodse zussen Ina, Greta en Els. Tijdens de oorlog probeerden zij elk op hun eigen manier aan de Duitse bezetter te ontkomen. In dit interview vertelt Hinke Piersma waarom het verhaal van de zussen belangrijk is om te vertellen. Waar gaat Zussen over? ‘Over de...
Interview met de ‘Spion van Oranje’
Het is mei 1941 als de 18-jarige Bram Grisnigt op de fiets naar Frankrijk stapt, de vrijheid tegemoet. Uiteindelijk wordt hij in Engeland opgeleid tot geheim agent en keert hij terug naar Nederland, waar hij wordt opgepakt en ternauwernood overleeft. Journalist en historicus Bram de Graaf tekende zijn ongelooflijke verhaal op in ‘Spion van Oranje’....
Amerika en de Eerste Wereldoorlog: Washington werd de strijd in gezogen
President Wilson wilde niet dat Amerika tijdens de Eerste Wereldoorlog betrokken zou raken bij de strijd. Maar de Duitse agressie – ook in Amerika zelf – maakte zijn neutraliteitspolitiek onhoudbaar. In 1917 gingen de VS meevechten. Voor de meeste Amerikanen kwam het als een grote verrassing dat in augustus 1914 een grote oorlog uitbrak in...
De kracht van het woord
Van ‘Hebban olla vogala’ via ‘Floris en de Blancefloer’ tot Mulisch en Reve. Ontdek de rijke geschiedenis van de Nederlandse literatuur tijdens een collegedag in het Literatuurmuseum. Vier tophistorici nemen u mee langs hoogtepunten uit de literaire canon. Literatuur is een oneindige bron van meeslepende verhalen, die vaak een haarscherp tijdsbeeld bieden. Zo stelde Multatuli...
Boekrecensie: Het leven van Jan Schaefer – Louis Hoeks
De laatste tijd hoor je weer vaak de naam Jan Schaefer (1940-1994) als het erom gaat de sociaal-democratie nieuw leven in te blazen. En inderdaad was de banketbakker, CPN-lid, Tweede Kamerlid voor de PvdA, staatssecretaris Volkshuisvesting in het kabinet-Den Uyl, gemeenteraadslid en wethouder in Amsterdam een markant politicus, die veel in beweging wist te brengen....
Voorpublicatie: Adrian Goldsworthy – Pax Romana
De Germaanse krijgsheer Ariovistus gedroeg zich zelfbewust en bot tegen de Romeinse proconsul Julius Caesar. En dat kwam hem duur te staan. Ariovistus mocht dan een ‘vriend’ van Rome zijn, als barbaar moest hij wel zijn plaats weten. Adrian Goldsworthy geeft dit jaar een lezing op het Geschiedenis Festival. Benieuwd wie er nog meer komen?...
Els Kloek over Keetje Hodshon, een rijke dame in revolutietijd
1. Wat maakt Keetje Hodshon een bijzondere dame? ‘Keetje was op haar achttiende al schatrijk door een erfenis van haar vader. Ze bezat een monumentaal pand aan het Spaarne waar tegenwoordig de KHMW zit. Omdat er weinig over haar bekend is, kregen Maarten Hell en ik de opdracht haar verhaal op te tekenen.’ ...
Boekrecensie: De zwaardjaren – Paul Moeyes
In 1914 was de fotografie al behoorlijk ontwikkeld. Sluitertijden waren korter geworden, er waren handzame camera’s op de markt, er werd volop geëxperimenteerd met kleurenfoto’s, en er waren tal van professionele fotografen. Bovendien begonnen kranten en weekbladen steeds meer foto’s af te drukken. Daarnaast bestond er een omvangrijke geïllustreerde pers: weekbladen die...
Boekrecensie: Heligoland – Jan Rüger
De romantiek van Heligoland Twee jaar na de Tweede Wereldoorlog, op de geboortedag van Adolf Hitler, veroorzaakten Britse ingenieurs de grootste niet-nucleaire ontploffing uit de geschiedenis. Ze bliezen meer dan 6 miljoen kilo aan explosieven van de nazi’s op. De plaats van handeling was hoogst symbolisch: het Duitse eiland Heligoland, dat decennialang had gediend als...
Schaarste in Nederland tijdens WO1
De eerste jaren van de Grote Oorlog leed de Nederlandse economie nog weinig onder de strijd. Maar in 1917 werd de schaarste aan veel producten, vooral voedsel, voelbaar. De bevolking had het zwaar. Alleen de ‘hoge heren’ ontsnapten aan de ellende. De Eerste Wereldoorlog had grote invloed op de politiek, de economie en op het...
Wat zocht tsaar Peter in de Republiek?
Voor de tweede keer in zijn leven kwam tsaar Peter de Grote naar de Republiek. Hij zwierf er ogenschijnlijk doelloos rond, als een toerist. Maar hij had een geheime agenda. Eind 1716 gonsde het van de geruchten in de Europese kranten. Tsaar Peter Romanov was op reis naar het westen. Wat was precies zijn bedoeling?...
