Alle artikelen
In 1995 verscheen het baanbrekende boek Geschiedenis van de joden in Nederland, onder redactie van Hans Blom, Rena Fuks-Mansfeld en Ivo Schöffer. Twee van de drie redactieleden zijn inmiddels overleden. In de pas verschenen herziene uitgave is voor een andere aanpak gekozen. In 1995 was het perspectief ‘Joden als groep met een getalsmatige minderheidspositie’; nu is er veel meer aandacht voor de internationale context van de Nederlands-Joodse geschiedenis.
De eerste berichten over Joden in Nederland stammen uit de dertiende eeuw, en ook toen was er sprake van vervolging. Bijvoorbeeld in 1349, toen zij de schuld kregen van de grote pestepidemie. Maar een blijvende factor die voor antisemitisme zorgde, was het decreet op het Derde Concilie van Lateranen in 1179, waarin gelovigen werd verboden geld uit te lenen tegen rente. Hierbij werd een beroep gedaan op Deuteronomium 23:19-20, waarin staat dat rente alleen aan een ‘vreemde’ gevraagd mag worden, niet aan een ‘broeder’. Joden waren geen christenen en vielen daarmee buiten dit verbod. Dat de Joden door de kerk verdoemd werden omdat ze de kruisiging van Jezus op hun geweten hadden, zorgde voor een theologische onderbouwing. Ze konden zo een rol gaan spelen in de financiële wereld die voor christenen niet was weggelegd.
Meer lezen over de Tweede Wereldoorlog? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.
De verplichting voor Joden een merkteken te dragen dateert al van 1215. Tijdens het Vierde Concilie van Lateranen besloot de paus dat een geel teken op de bovenkleding van Joden noodzakelijk was, omdat te vaak sprake was van seksuele gemeenschap tussen christenen en Joden, doordat die laatsten ‘hun Jood-zijn hadden kunnen verbergen’. De invoering van de verplichte gele ster voor Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog liep, zoals bekend, uit op de deportaties.
De oprichting van de eerste goed georganiseerde vakbond in Nederland levert ook een mooie illustratie van het emancipatie-versus-integratieproces op. Hans Blom beschrijft hoe de Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond (ANDB), in 1894 opgericht, veel moeite deed het neutrale karakter van het voornamelijk Joodse ledenbestand te behartigen. Neutraal was de bond trouwens niet, want kort daarop ging de ANDB op in de sociaal-democratische zuil.
Door de ‘nationalisering’ en integratie van de Joodse gemeenschap kwam de nadruk te liggen op Jodendom als religie en als cultuur. De geschiedenis van de Joden in Nederland is er een van harmonieus samenleven met andere bevolkingsgroepen, en in internationaal perspectief is dat tamelijk uniek. Desondanks bleek het voor Adolf Hitler mogelijk hen in zeer korte tijd bijna helemaal ‘uit de samenleving weg te snijden’ tijdens de bezetting.
Hans Renders is directeur van het Biografie Instituut van de Rijksuniversiteit Groningen.
Geschiedenis van de Joden in Nederland
Hans Blom, David Wertheim, Hetty Berg en Bart Wallet (red.)
589 p. Balans, € 49,95
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Geschiedenis van Joden in Nederland
In 1995 verscheen het baanbrekende boek Geschiedenis van de joden in Nederland, onder redactie van Hans Blom, Rena Fuks-Mansfeld en Ivo Schöffer. Twee van de drie redactieleden zijn inmiddels overleden. In de pas verschenen herziene uitgave is voor een andere aanpak gekozen. In 1995 was het perspectief ‘Joden als groep met een getalsmatige minderheidspositie’; nu...
Voorpublicatie: De aarde huilt – Peter Cozzens
Na een ontmoeting met president Abraham Lincoln dacht indianenleider Magere Beer dat hij niets te vrezen had van het leger. Lincoln had hem wel gezegd dat ‘zijn kinderen’ soms niet luisterden, maar Magere Beer had dat niet begrepen. Onbevreesd reed hij de troepen tegemoet. Een buitenkans bij het museum In april 1863 hadden de bezoekers...
Waarom begon de Industriële Revolutie in West-Europa?
China had eeuwenlang de meeste kennis en de grootste economie. Toch kwam de belangrijkste technologische uitvinding – de stoommachine – uit Europa. Hoe kon dat? In 1500 waren de mondiale economische verschillen klein. Het inkomen per hoofd van de bevolking in de rijkste delen van China, India, de islamitische wereld en West-Europa vertoonde...
Amerika vóór Columbus: Olmeken, Maya’s en Inca’s
Trinidad en Tobago verwijdert de schepen van Columbus uit zijn wapenschild, zodat het niet meer verwijst naar het koloniale verleden. Voordat Columbus naar Amerika kwam, leefden er al veel ontwikkelde volkeren op het continent. Op het gebied van wiskunde en astronomie waren de Olmeken en Maya’s zelfs superieur aan andere beschavingen.
PROVO. De ludieke opstand tegen bom en regentendom – Marko Otten
Dit boek werd gepresenteerd op 13 mei jongstleden. Die dag was het precies vijftig jaar geleden dat Provo ludiek werd begraven in het Vondelpark te Amsterdam. Provo zette tussen 1965 en 1967 Nederland en vooral Amsterdam op zijn kop. De autoriteiten zetten keihard geweld in tegen acties, demonstraties en provocaties. Het kostte de hoofdcommissaris van...
COLUMN Annegreet van Bergen over doorleren
Vrijwel alle jongeren volgen tegenwoordig een opleiding. Dat is een van de mooiste dingen die wij aan de naoorlogse economische groei te danken hebben, vindt Annegreet van Bergen. Tegenwoordig vinden we ‘doorleren’ bijna vanzelfsprekend. Vóór de oorlog was dat heel anders. Mijn in 1921 en 1922 geboren ouders konden allebei goed leren. Maar op hun...
De Chinese armada van Zheng He
De Filipijnen zijn woedend vanwege een aanvaring met een Chinees schip in de Zuid-Chinese Zee. In de vijftiende eeuw boezemde een immense Chinese armada eilandbewoners angst in.
Djengis Khan, leider van het Mongoolse Rijk
‘De vreugde van de man ligt in het vertrappen van de vijand,’ meende de Mongoolse aanvoerder Djengis Khan. En hij nam dat vrij letterlijk. Zijn ruiters liepen in de Middeleeuwen grote delen van Azië onder de voet en galoppeerden door tot in Europa. Zo schiep hij een wereldrijk. Begin 2012 vaardigde de president van Mongolië...
De farao’s maakten van Egypte een supermacht
Drieduizend jaar lang bleef de beschaving van het Oude Egypte overeind. De farao’s wisten van hun land een supermacht te maken. Uiteindelijk dolven ze het onderspit tegen een nog sterkere koning. Het verhaal van de Oud-Egyptische beschaving begint in de woestijn. Zo’n 10.000 jaar geleden heerste er in Noord-Afrika een heel ander klimaat dan tegenwoordig....
Kim Putters over zijn held Nelson Mandela
Kim Putters, voorzitter van de Sociaal-Economische Raad, bewondert Nelson Mandela om zijn strijdlust, bescheidenheid en leiderschap. Wanneer hoorde u voor het eerst over Nelson Mandela?‘Mijn meester op de lagere school vertelde ons over de raciale segregatie in Zuid-Afrika. Met de klas hebben we stevig gediscussieerd over apartheid; ik schaamde me plaatsvervangend dat het een Nederlands...
White Trash. The 400-year Untold History of Class in America – Nancy Isenberg
Wie weleens naar de Beverly Hill Billies, de Dukes of Hazzard, Duck Dynasty of andere schaamteloze realityprogramma’s heeft gekeken, herkent ze meteen. Generatie na generatie arm, laag opgeleid en racistisch, en daar ook nog trots op. Dit is de blanke onderklasse die de achterlanden van het Amerikaanse Zuiden bevolkt en in de volksmond white trash...
Netanyahu sluit inname Gazastrook niet uit, het gebied dat Israël ook in 1967 veroverde
In 1967 had de Israëlische regering een oorlog nodig om de landsgrenzen te verleggen. Toen de Arabische buurlanden zich provocerend gedroegen was een casus belli snel gevonden. Zo brak de Zesdaagse Oorlog uit – een strijd die Israël niet kon verliezen. Op maandagochtend 5 juni 1967 nam de 15-jarige Menachem Klein de bus naar school....
