Jarenlang bestond er een onderscheid tussen eerste- en tweederangs zieken. Het verschil stamt volgens Annegreet van Bergen uit de tijd van de Duitse bezetting. Pas 62 jaar na de oorlog werd het opgeheven. Het hele jaar 2001 werd de Nederlandse bevolking er met uitgebreide publiekscampagnes op voorbereid dat op 1 januari 2002 de euro zou worden ingevoerd. Naar mijn smaak werd daar overdreven veel aandacht aan besteed, zeker vergeleken met de bescheiden campagne voor een andere radicale verandering uit die tijd. Een mogelijk veel ingrijpender verandering, omdat er doden door zouden kunnen vallen.

Nieuwe regels

Want met ingang van 1 mei 2001 kregen op een gelijkwaardige kruising fietsers van rechts voorrang op auto’s van links. Voor mij zette die verandering de wereld op zijn kop. Al als kind had ik geleerd dat fietsers in Nederland auto’s zowat altijd voor moesten laten gaan, terwijl ik omgekeerd als automobilist niet beter wist dan dat auto’s fietsers alleen voorrang hoefden te verlenen wanneer die op een voorrangsweg reden of wanneer ze rechtdoor gingen, terwijl de auto af wilde slaan. Stel je voor, dacht ik in het voorjaar van 2001, dat automobilisten en fietsers na 1 mei de oude en nieuwe regels door elkaar zouden hutselen. Een ramp! Mijn vrees bleek ongegrond. De nieuwe verkeersregels werden vrijwel geruisloos ingevoerd; rampzalige gevolgen bleven uit. Maar zestien jaar na dato aarzel ik nog steeds om op een gelijkwaardig kruispunt door te fietsen wanneer er van links een auto komt. Elke keer vraag ik me af of de automobilist wel weet dat de verkeersregels zijn veranderd.

Duitse erfenis

Dat fietsers van rechts geen voorrang hadden op motorvoertuigen, was een maatregel van de Duitsers uit 1941: fietsers hielden het gemotoriseerde bezettingsleger te veel op. Deze maatregel werd pas 56 jaar na de oorlog afgeschaft. Voorstellen voor een gelijkwaardige behandeling van auto’s en fietsen strandden altijd op het argument dat fietsers tegen zichzelf moesten worden beschermd. Uiteindelijk zorgde GroenLinks ervoor dat deze in Europa unieke regel werd afgeschaft. Een nog langer naoorlogs leven was het door de Duitsers eveneens in 1941 afgekondigde Ziekenfondsbesluit beschoren. Pas door de invoering van de nieuwe Zorgverzekeringswet in januari 2007 kwam er een eind aan de situatie dat mensen met een inkomen onder de zogeheten loongrens verplicht verzekerd waren bij een erkend ziekenfonds.

Welgestelde patiënten kregen hun eten in aparte schaaltjes

Door deze op zich sociale maatregel was er in het naoorlogse Nederland een ‘tweedeling’ in de zorg ontstaan, al werd het verschil tussen ziekenfonds- en particulier verzekerden toen nog niet zo genoemd en aanvankelijk ook zeker niet zo ervaren. Tot in de jaren zeventig en tachtig mochten welgestelde lieden erop rekenen dat ze met meer egards werden behandeld dan mensen met een laag inkomen.

Onderscheid in het ziekenhuis

In het ziekenhuis lagen ziekenfondspatiënten allemaal op zaal. Particulier verzekerden verbleven, al naar gelang ze eerste- of tweedeklas waren verzekerd, in een een- of tweepersoonskamer. Op zaal werd het warme eten met een schuimspaan opgeschept uit grote ketels en op de borden gekwakt. Op klasse werd het eten in schaaltjes geserveerd – aardappelen, groenten, vlees en jus allemaal apart. Eerste klas kreeg thee, wat chiquer was dan koffie. Het zilveren theeblaadje werd elke dag gepoetst, en daarop stonden kopjes en een theepot. Op zaal kregen de patiënten koffie uit een grote kan. Huisartsen hadden aparte spreekuren voor particuliere en ziekenfondspatiënten. Particuliere patiënten kwamen meestal op afspraak; ziekenfondspatiënten moesten niet zelden buiten in de rij staan wachten. ‘Wie is er de laatste?’ was een veelgestelde vraag. Ook maakten sommige apothekers onderscheid tussen de twee verzekeringssoorten. Aan een ziekenfondspatiënt gaven ze een flesje hoestdrank in een zakje mee, terwijl ze er bij particuliere patiënten een zwierig vloeipapiertje omheen draaiden. ‘Ziekenfonds of particulier?’ was de eerste vraag die de apothekersassistente je stelde als je een recept afgaf. In een verhaal van schrijver en dichter Willem Wilmink (1936-2003) is het ook de vraag die Petrus bij de hemelpoort stelt aan meneer Schurkstra, een man met een Mercedes. Die antwoordt fier: ‘Particulier!’ ‘Dan worden uw zonden u wel wat zwaarder aangerekend,’ zei Petrus, ‘want we willen hier de onrechtvaardigheid op aarde een beetje zien te verrekenen.’ Was de Zorgwet van 2007 vooral bedoeld om te besparen op kosten voor de gezondheidszorg, juist door de marktwerking zijn de verhoopte besparingen niet bereikt. Wel heeft de voor alle Nederlanders verplichte basisverzekering een eind gemaakt aan de tweedeling tussen eerste- en tweederangs zieken. Op die manier werd liefst 62 jaar na de oorlog de laatste maatregel van de Duitsers ongedaan gemaakt. Annegreet van Bergen is econoom en journalist. Ze schreef het boek Gouden jaren, over de naoorlogse groei die ons leven op alle fronten heeft veranderd. In deze rubriek beschrijft ze voorwerpen die grote vernieuwingen met zich meebrachten.