Alle artikelen
Martin Sommer:
‘Nepnieuws is van alle tijden. Alleen noemden we dit vroeger propaganda. Vooral staten probeerden op deze wijze hun politiek tegenstanders zwart te maken. Jezus van Nazareth was een vroeg slachtoffer, toen de Romeinse autoriteiten een bordje met INRI – voor “koning der Joden” – boven aan zijn kruis spijkerden. En een stuk recenter begon nazi-Duitsland de Tweede Wereldoorlog door aan Polen te verklaren dat het die ochtend om halfzes had teruggeschoten.
Toch maak ik me minder zorgen over nepnieuws dan over de bestrijders ervan. Zeker wanneer officiële instanties zich met de bestrijding van nepnieuws gaan bemoeien. Ik ben daar principieel tegen. In een democratie moeten politici het scheiden van feiten en propaganda overlaten aan de maatschappelijke krachten. Anders gaat het onherroepelijk mis. Overheden zijn er te zeer aan gewend gekleurde informatie te verspreiden, en zullen kritiek op het eigen functioneren bovendien al snel als nepnieuws bestempelen.
Zie de factcheckersdienst die de EU heeft opgezet. Niet alleen GeenStijl, maar ook een keurige krant als De Gelderlander kreeg klop. Ze hadden kritiek op de EU afgedrukt, wat door de dienst als feitenvrij werd gekenschetst. Ik wacht dan ook op het moment dat de nepnieuwsbestrijders zich op het regeerakkoord gaan storten – en vooral op de stelling dat iedereen erop vooruitgaat.’
Beatrice de Graaf:
‘De bezorgdheid over nepnieuws is natuurlijk niet nieuw. Maar het onderwerp heeft pas zo’n 200 jaar de structurele aandacht van onze overheden. Napoleon maakte zich namelijk zorgen over wat de Fransen toen fausses nouvelles noemden. De Franse Revolutie was immers in gang gezet door een carrousel van wilde geruchten en ontvlambare complottheorieën, zoals de Franse historicus Georges Lefebvre zo mooi heeft aangetoond.
Tegen die achtergrond richtte Napoleon een aparte politieafdeling op die de esprit public in de gaten moest houden. Dat was een revolutionair besluit, dat zich na 1815 vertaalde in een blijvende aandacht van westerse inlichtingendiensten voor de publieke opinie en gemoederen. De nationale veiligheidsdiensten beschouwden de fausses nouvelles vanaf dat moment als graadmeter van de samenleving.
Maar het wild uitslaan van die graadmeter was vanuit het oogpunt van die overheden pas gevaarlijk zodra er om paleisrevoluties werd geschreeuwd. Het was vooral oppassen geblazen wanneer de gemoederen te hoog opliepen, en daarbij de integriteit van de zittende macht fundamenteel in twijfel werd getrokken. Dan was opstand nooit ver weg, meende men. Op hun beurt leunden spionnen gerustgesteld achterover als de geruchten zich concentreerden op smeuïge zaken als affaires en corruptie, maar de integriteit van de zittende macht niet ter discussie stond.’
Felix Klos:
‘In 1475 beschuldigde een franciscaanse priester in het Italiaanse Trento de Joodse gemeenschap van moord op een zuigeling en het drinken van zijn bloed ter viering van Pesach. Vijftien Joden werden door de autoriteiten schuldig bevonden en op de brandstapel gezet. Enkele decennia later kwam een Armeens-orthodoxe priester in het Ottomaanse Amasya met precies hetzelfde nepnieuws op de proppen. De plaatselijke Joodse wijk was al platgebrand en verschillende Joden waren al opgehangen voordat het vermeende slachtoffer levend en wel werd aangetroffen.
Ik wil maar zeggen: ook in het verleden zou bezorgdheid over de verspreiding van nepnieuws niet overtrokken zijn geweest. Juist op basis van het verleden moet je constateren dat het onzinnig is de zorgen ten aanzien van nepnieuws te bagatelliseren. Al helemaal omdat de moderne technologie zorgt voor een snellere en grotere verspreiding dan we ooit hebben gekend.
Daarnaast gebruiken kwaadwillende politici de term “nepnieuws” voor vrijwel alle informatie die hun niet aanstaat. Mensen zeggen dan ook steeds vaker dat ze niet meer weten wie ze moeten vertrouwen. Dat defaitisme slaat een diepere wond dan de oorspronkelijke misinformatie: het tast het weefsel van onze democratie aan, die afhankelijk is van goed geïnformeerde en mondige deelnemers. En dat is nu precies waar veel hedendaagse verspreiders van nepnieuws op uit zijn.’
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Stelling: ‘Bezorgdheid over nepnieuws is overtrokken’
Martin Sommer: ‘Nepnieuws is van alle tijden. Alleen noemden we dit vroeger propaganda. Vooral staten probeerden op deze wijze hun politiek tegenstanders zwart te maken. Jezus van Nazareth was een vroeg slachtoffer, toen de Romeinse autoriteiten een bordje met INRI – voor “koning der Joden” – boven aan zijn kruis spijkerden. En een stuk recenter begon nazi-Duitsland...
Fik Meijer over Mary Beard
Fik Meijer is emeritus hoogleraar oude geschiedenis aan de UvA en schrijver over de antieke Oudheid. Hij bewondert zijn Britse collega Mary Beard, die de Oudheid voor een breed publiek toegankelijk heeft gemaakt. Ze deelt haar originele kijk op de geschiedenis via tv-programma’s, een blog en vele boeken. Wanneer maakte u kennis...
Film: Chappaquiddick
Edward – Ted – Kennedy was na de moord op zijn broers John en Robert de laatste Kennedy, die misschien president had kunnen worden. Een auto-ongeluk in 1969 met gruwelijke afloop maakte aan deze aspiratie een einde. De 37-jarige Kennedy belandde ’s nachts in Massachusetts op het eilandje Chappaquiddick met zijn auto...
De onzichtbare hand – Bas van Bavel
Er bestaat een enorme behoefte om de geschiedenis, ondanks alle tegenslagen en vreselijke intermezzo’s, te zien als een opgaande lijn. Alle oorlogen, genociden en totalitaire dictaturen ten spijt is de mensheid er nu per saldo beter aan toe dan bijvoorbeeld 200 jaar geleden. Niet alleen in wetenschappelijk, technisch en materieel opzicht is...
‘Geldzaken vertellen veel over het dagelijks leven’
Geldzaken vertellen ons verhaal. Dat vindt Oscar Gelderblom, hoogleraar Financiële Geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Hij is één van de initiatiefnemers van het onderzoeksproject Kasboekje van Nederland. Om bronmateriaal te verzamelen, moedigt hij mensen aan thuis te zoeken naar oude kasboekjes en huishoudboekjes. Over een selectie van die financiële bronnen en de verhalen die daarachter...
White King – Leanda de Lisle
Voor een selecte groep zeer koningsgezinde Britten, onder wie de prominente conservatief Jacob Rees-Mogg, is 30 januari een gedenkdag. Op deze winterdag in 1649 onthoofdde een altijd onbekend gebleven beul koning Karel I. De vorst, 48 jaar jong, was aan het einde van de burgeroorlog door Cromwells parlementariërs ter dood veroordeeld wegens...
Paupers en boeven – Jan Libbenga
De strafkolonie in Veenhuizen begon in 1818 als een armen-utopia waar ‘uitmuntende jongelingen’ tot werklieden werden opgeleid. Jan Libbenga, die in Paupers en boeven de geschiedenis van 200 jaar strafkolonie inzichtelijk maakt, zegt dat die vroege kolonisten niet te klagen hadden: ‘Ook de gruttenmoes liet zich smaken, net als de Rumfordse soep...
De stille diplomaat. Het bewogen leven van Max van der Stoel 1924-2011 – Anet Bleich
Anet Bleich heeft het niet makkelijk gehad bij het componeren van haar biografie van de politicus Max van der Stoel (1924-2011). Som je namelijk zijn het meest in het oog springende eigenschappen op, dan beland je vanzelf op het terrein van de hagiografie. Fatsoenlijk. Onopvallend. Onkreukbaar. Diplomatiek. Stil. Vasthoudend. Gedreven. Idealistisch. Tegelijkertijd realistisch. ...
‘Dapperheid homo’s in verzet in vergetelheid geraakt’
Was de Soldaat van Oranje net zo beroemd geworden als hij homo was geweest? Die vraag stelde Marjan Schwegman, oud-directeur van het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies aan het begin van de derde bijeenkomst in de serie Helden en Schurken, georganiseerd door Historisch Nieuwsblad, het NIOD, de VPRO en het Verzetsmuseum in Amsterdam...
Lange rijen, lege schappen
De levensstandaard van de Nederlanders ging omlaag in 1943. Hierover vertelt Elias van der Plicht tijdens de Collegedag Tweede Wereldoorlog, die Historisch Nieuwsblad organiseert op 7 mei 2018 in Beeld en Geluid. Hij richt zich op het dagelijks leven in Nederland tijdens het oorlogsjaar 1943. Zo was goed schoeisel in dat jaar nauwelijks nog te...
Film: Bankier van het verzet
Terechte ode voor Walraven van Hall Na de opvatting de afgelopen decennia dat iedereen opportunistisch aanmodderde in de oorlog, keren de laatste jaren in de geschiedschrijving oorlogshelden en –schurken schoorvoetend terug. Zoals in Moedige mensen: helden in oorlogstijd (2014) van Jaap Cohen en Hinke Piersma. De verandering is aan de Nederlandse filmwereld niet voorbijgegaan....
De zieners – Guido van Hengel
Een eeuw geleden was Europa ook al verloren In de eerste drie decennia van de twintigste eeuw bracht de stormachtige ontwikkeling van de natuurwetenschappen een ‘onttovering van de wereld’ met zich mee, leidden liberalisme en kapitalisme in de ogen van velen tot materialisme, hypocrisie, een cynische elite en geestelijke leegte, waarin de cultuur zou...
