Alle artikelen
Tussen de uitersten Vollweib en Vollmann bevindt zich een breed spectrum aan seksuele identiteiten, zo constateerde de Duitse arts Magnus Hirschfeld. Zijn seksuologisch werk en zijn strijd voor homo-emancipatie waren baanbrekend.
Sinds de negentiende eeuw is alles een wetenschappelijk vraagstuk, dus ook seks. Een van de pioniers op dit terrein was de Duitse arts Magnus Hirschfeld. In 1919 richtte hij in Berlijn het Institut für Sexualwissenschaft op. Rainer Herrn schreef het langverwachte overzichtswerk over dit instituut.
Hirschfeld (1868-1935) was een pionier in de Sexualwissenschaften én een groot voorvechter van homo-emancipatie. Voor de nazi’s was Hirschfelds instituut het symbool van alles wat er mis was met de Republiek. Het werd geplunderd en een groot deel van de unieke verzamelingen werd op 10 mei 1933 verbrand.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Met zijn wetenschappelijke werk wilde Hirschfeld aantonen dat homoseksualiteit aangeboren was. Zijn bewijsvoering evolueerde mee met de stand van de wetenschap en varieerde van schedelmeten tot de zoektocht naar geslachtshormonen. Centraal stond de idee dat seksuele varianten een speling van de natuur waren; dan zou immers de strafbaarheid van homoseksualiteit onder paragraaf 175 moeten vervallen.
Wetenschap, politiek activisme en publieksvoorlichting waren voor Hirschfeld en zijn instituut één geheel. Ondanks veelbelovende aanzetten raakten vanaf 1929 de hervormingen van het strafrecht in een impasse. Paragraaf 175, aangescherpt door de nazi’s, zou tot in de jaren zeventig van kracht blijven.
Volgens Hirschfeld omvatte seksualiteit een breed spectrum, met aan de uiteinden het Vollweib en de Vollmann, en daartussen alle mogelijke Spielarten. Speciale aandacht besteedde Hirschfeld aan Transvestiten; hij heeft zelfs het woord uitgevonden. Onder zijn brede definitie vielen ook transseksuelen. Onder toeziend oog van het instituut vonden in Berlijn de eerste geslachtsveranderende operaties plaats. Deze kregen veel publiciteit en daarop nam het aantal aanvragen spectaculair toe.
Het instituut stond tot in het verre buitenland bekend als centrum van de strijd voor emancipatie van homoseksuelen. De grootste invloed had het voorlichtende werk over huwelijk en geboortebeperking. Lezingen met tevoren ingediende schriftelijke vragen trokken vele duizenden belangstellenden.
Het boek is losjes thematisch-chronologisch geordend. Dat heeft als nadeel dat sommige dingen vaker aan de ordekomen, maar dat maakt het verhaal niet minder leesbaar. Wetenschapsgeschiedenis en cultuurgeschiedenis worden afgewisseld met boeiende casestudy’s over legendarische rechtszaken en de levenslopen van verschillende patiënten van het instituut.
Dat veel bekend voorkomt is niet verwonderlijk. Nog steeds zijn in tal van landen geboortebeperking, abortus en homoseksualiteit illegaal en zijn verworven rechten in gevaar. Daarom heeft dit uitstekende boek – helaas – ook nog een actuele boodschap.
Willem Melching is Duitsland-deskundige aan de UvA.
Der Liebe und dem Leid. Das Institut für Sexualwissenschaft 1919-1933
Rainer Herrn
681 p. Suhrkamp, € 36,-
Voorvechter van homo-emancipatie
Na verschillende geweldsincidenten tegen de lhbti+-gemeenschap roept het COC op tot meer acceptatie. Een eeuw geleden streed de Duitse arts Magnus Hirschfeld voor homo-emancipatie.
Russische ballingen in Parijs
Achter de balie bij Coco Chanel zat een Russische graaf, 27 modehuizen hadden Russische eigenaressen en taxi’s werden bestuurd door Russische chauffeurs. Na de revolutie streken duizenden Russen neer in Parijs en probeerden daar te overleven. Velen werden gekweld door het verlangen terug te keren. Maar wie dat deed, betaalde een hoge prijs. De Nederlandse...
Beeldend relaas over Berlijn
Talloze gebeurtenissen in Berlijn hebben de loop van de geschiedenis bepaald. Sinclair McKay duikt in het verleden van de Duitse hoofdstad. Hij legt daarbij de nadruk op de twintigste eeuw, na de ineenstorting van het Derde Rijk. ‘Elke stad heeft geschiedenis, maar Berlijn overdrijft het,’ zei de Engelse architect David Chipperfield, die in deze stad...
Joodse journalisten werkten zo lang mogelijk door
Tijdens het Interbellum en de oorlog probeerden Joodse journalisten nog steeds hun vak uit te oefenen. Piet Hagen laat zien hoe ze doorzetten, ondanks antisemitisme, vervolging en genocide. Journalist Piet Hagen (1942) schrijft dikke pillen. Zijn biografie over Pieter Jelles Troelstra (2010), die de Joast Halbertsmaprijs kreeg, is 969 pagina’s lang. Koloniale oorlogen in Indonesië...
Hoe koloniaal is de holocaust?
In Duitsland woedt een Historikerstreit over de uniciteit van de Holocaust en de Duitse schuld. Mag je de moord op 6 miljoen Europese Joden vergelijken met koloniale misdaden?
Europa versloeg China eind achttiende eeuw
In de vroege achttiende eeuw groeide de economie van China harder dan die van Engeland. Maar in de late achttiende eeuw was het andersom.
Erfgoed Lakota opgeëist
Oorspronkelijke bewoners van de VS willen overblijfselen terug die na het bloedbad bij Wounded Knee in 1890 zijn buitgemaakt. Het bloedbad in South Dakota was onderdeel van een reeks botsingen tussen de Lakota en van oorsprong Europese kolonisten. De laatsten richtten bij Wounded Knee een slachting aan, waarbij ruim 200 Lakota omkwamen. Spullen van de...
Immigratie leidde niet tot ernstige conflicten
Archeoloog Rica Annaert toont aan dat er in de late Romeinse tijd in de regio Antwerpen zonder botsingen een nieuwe, Frankische mengcultuur ontstond.
‘Ethiopië wil van Rusland profiteren’
'Ethiopië hoopt van Rusland te profiteren', zegt hoogleraar Jan Abbink. De relatie tussen de twee landen gaat ver terug. ‘Rusland steunde Ethiopië toen Italië dat land wilde koloniseren.’
Een lange adem
Onlangs was ik in Oxford, en zoals altijd werd ik gegrepen door de schoonheid van de universiteit en haar gebouwen. Ik vraag me af hoe ze dat doen: enerzijds suggereren dat de tijd stilstaat en er ruimte voor reflectie is, anderzijds investeren in baanbrekende innovaties en inzetten op competitie en ambitie. Terwijl ik daarover mijmerde,...
De grote versuikering
Uit onderzoek blijkt dat Nederlanders twee keer zoveel suiker binnenkrijgen als ze zelf denken. Philip Dröge vraagt zich af hoe een Nederlander uit de Gouden Eeuw ons voedsel zou beoordelen.
Viglius van Aytta: Vader van de Nederlanden
De Habsburgers smeedden de Nederlanden stap voor stap om tot een bestuurlijke eenheid. De grote man achter de hervormingen was de Fries Viglius van Aytta. Deze diplomaat steunde de Habsburgers onvoorwaardelijk en speelde een belangrijke rol bij de centralisering van de Lage Landen. De periode voor de Opstand heeft altijd minder aandacht gekregen dan de...
