Na zijn strijd in Amerika raakte Markies de Lafayette opnieuw betrokken bij een revolutie

Toch was dat het sentiment waarmee Lafayette op 20 april 1777 koers zette naar de opstandige kolonies. Tijdens zijn reis verwierf hij door zelfstudie de eerste beginselen van de Engelse taal. Hij werd aanvankelijk allerminst met open armen ontvangen. Het Congres in Philadelphia zat niet te wachten op een waaghalzige avonturier, maar wilde geld, wapens en munitie van de Fransen zien. Niettemin ontstond er tussen de opperbevelhebber van het continentale leger, George Washington, en de vroeg verweesde edelman een innige band. Lafayette vond in Washington de vader die hij nooit had gehad en die hem, ook in zijn latere leven, met raad en daad bijstond.  

De Amerikanen begrepen al snel de propagandawaarde van een vrijheidslievende edelman, die belangeloos zijn diensten aanbood aan hun onafhankelijkheidsstrijd.  Lafayettes deelname was zeker niet alleen symbolisch van aard, Washington gunde hem de rol die hij op het slagveld ambieerde. Lafayette raakte gewond tijdens de Slag om Brandywine, die voor de Amerikanen op een faliekante nederlaag uitdraaide, maar dat mocht de pret niet drukken.  

Amerikaanse kranten deden gretig verslag van Lafayettes roemruchte daden op het slagveld en zijn nobele toewijding aan de zaak van de Amerikaanse onafhankelijkheid. Hij groeide uit tot het boegbeeld van de Frans-Amerikaanse broederschap. Ook in Frankrijk was hij in bepaalde kringen niet langer de dwaze jongeling die roekeloos op avontuur was gegaan aan gene zijde van de Atlantische Oceaan. De graaf van Vergennes, onvermoeid lobbyend voor de zaak van de opstandelingen, prees de moed van de markies en stelde hem als lichtend voorbeeld voor de weg die Frankrijk behoorde in te slaan: met gestrekt been tegen aartsvijand Groot-Brittannië en openlijk strijdend voor de zaak van de opstandige kolonisten.  

De Fransen hadden een rekening te vereffenen. Op 6 februari 1778 sloten het koninkrijk Frankrijk en de opstandige kolonies het Verdrag van vriendschap en handel, twee maanden later gevolgd door de daadwerkelijke erkenning van de Verenigde Staten van Amerika als soevereine staat. ‘Als alle koninkrijken geregeerd zouden worden door de principes die in uw hart leven, sire, zouden er geen republieken bestaan,’ liet Benjamin Franklin Lodewijk XVI weten.  

Groot-Brittannië beschouwde de erkenning als een intense belediging en hernieuwde de oorlog met Frankrijk. Voor Lafayette was dat het teken huiswaarts te keren. Hij wilde een eventuele invasie van Engeland door de Fransen voor geen goud missen. 

Na zijn thuiskomst meldde Lafayette zich terstond aan het hof in Versailles, waar hij gracieus werd gepardonneerd voor zijn ongehoorzaamheid aan de Kroon in 1777. De stemming was behoorlijk veranderd tijdens zijn afwezigheid. Hij zette zich als lobbyist onvermoeibaar in voor de vrijheidsstrijd van de Verenigde Staten, die nog steeds verlegen zaten om wapens, munitie, uniformen, schepen, zeelieden, soldaten, maar bovenal geld. Zijn ideeën omtrent vrijheid en gelijkheid hadden zich door zijn ervaringen in Amerika verdiept. Lafayette vond, zijn stand ten spijt, de aristocratisch-feodale verhoudingen in de Oude Wereld voortaan afkeurenswaardige nonsens en stelde de republikeinse idealen van de Nieuwe Wereld als voorbeeld aan Europa.

Toch zag hij ook de schaduwkanten van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog. Hij kreeg steeds meer oog voor de hypocrisie van de Founding Fathers, die veelal wordt aangeduid als de Amerikaanse paradox. Als het waar is dat alle mensen gelijk geschapen zijn en zij een aantal onvervreemdbare rechten bezitten, waaronder het recht op leven, vrijheid en het nastreven van geluk, hoe zit het dan met de slavernij? Washington was een van de grootste slavenhouders van het land, hij bezat er meer dan 300 op zijn landgoed Mount Vernon.  

Lafayette kwam tijdens zijn tweede reis naar de Verenigde Staten in contact met inheemse Amerikanen, de Irokezen in het noorden van New York, die hun lot in handen van de Britten hadden gelegd. Hij begreep hun beweegredenen voor dit bondgenootschap maar al te goed. De expansiedrift en het landjepik van de kolonisten brachten de oorspronkelijke bewoners van het continent in het nauw. Tijdens die tweede reis nam Lafayette deel aan de laatste militaire operaties van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog. Hij streed zij aan zij met kolonel Alexander Hamilton in de belegering van Yorktown op 28 september 1781, waarin de Frans-Amerikaanse coalitie een klinkende overwinning op de Britten behaalde. Het tij was definitief gekeerd. Met de Vrede van Parijs in 1783 kwam er een einde aan de oorlog. 

Intussen begon zich aan het thuisfront een politieke omwenteling te voltrekken die haar weerga niet kende. De schatkist was zo goed als leeg, waarvoor in de publieke opinie vooral koningin Marie-Antoinette, de spilzieke ‘Oostenrijkse’, de zwartepiet kreeg toebedeeld. De koning wilde belastingverhogingen opleggen, maar zo’n ingrijpende lastenverzwaring kon niet plaatsvinden zonder politieke hervormingen. Lafayette vormde de voorhoede van een liberale beweging die ijverde voor een Nationale Vergadering: de leden wilden dat de Staten-Generaal bijeen werden geroepen, wat sinds 1614 niet meer was voorgekomen. 

In feite bracht hij een belangrijke Amerikaanse les in praktijk: no taxation without representation. Dat ultimatum werd met de Eed op de Kaatsbaan op 20 juni 1789 beklonken, het startsein van de Franse Revolutie. Lafayette ijverde voor een constitutionele monarchie, waarin de koning als een soort president optrad en zijn gezag werd ingebed door de scheiding der machten. Hij werkte ook aan een concepttekst over de Rechten van de Mens, die vooral op Amerikaanse leest was geschoeid. De zin ‘de natuur heeft mensen vrij en gelijk geschapen’ is een onmiskenbare verwijzing naar de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring.  

Lafayette was er zich maar al te zeer van bewust dat zijn daadkracht kwaad bloed zette aan het hof. ‘Zij vergeven me de vrijheden die ik me heb gepermitteerd niet,’ schreef hij aan Washington. Hij vroeg Franklin bij een eventuele arrestatie te interveniëren, gewoonweg door te beweren dat Lafayette staatsburger was van de Verenigde Staten. Drie dagen nadat Lafayette zijn Rechten van de Mens gepresenteerd had in de Nationale Vergadering, vond de bestorming van de Bastille plaats. De revolutie had de straat bereikt. Lafayette werd opperbevelhebber van de Nationale Garde en kwam aan het hoofd te staan van 30.000 manschappen die, verdeeld over zes divisies, de rust moesten bewaren in de hoofdstad.  

Maar daarmee werd hij ook het mikpunt van de radicale krachten, die zich in de revolutie steeds nadrukkelijker begonnen te roeren. Journalist Jean-Paul Marat, het enfant terrible van het vrije woord, gaf Lafayette de volle laag in zijn krant L’Ami du peuple. ‘Boven het geluk de redder van Frankrijk te zijn, verkoos je de oneervolle rol van ambitieuze, hebzuchtige hoveling, verraderlijke bedrieger en, om de ellende nog groter te maken, verachtelijke handlanger van het despotisme.’ In de literaire onderwereld van de rioolpers deed het gerucht de ronde dat Lafayette het schoothondje was van Marie-Antoinette, haar likkebaardende slaafse minnaar. Georges Danton, de leider van de revolutionaire voorhoede, stelde hem te kijk als een imbeciel die zich had laten inpalmen door de koninklijke familie, zeker toen die naar het buitenland probeerde te ontsnappen. In oktober 1791 diende Lafayette zijn ontslag in als opperbevelhebber van de Nationale Garde. Negen dagen na de Bestorming van de Tuilerieën, die het radicale uitvoerende bewind van Danton en de zijnen aan de macht bracht, ontvluchtte de held van de Amerikaanse Revolutie schielijk het land.  

Lafayette werd al snel gearresteerd door de Oostenrijkse autoriteiten en verdween voor vijf jaar in gevangenschap. De Eerste Coalitie, een bondgenootschap van Europese mogendheden waarmee Frankrijk op dat moment in oorlog verkeerde, achtte hem verantwoordelijk voor de revolutie die Europa in het ongeluk had gestort. Het revolutionaire bewind in Parijs confisqueerde op zijn beurt zijn bezittingen en zijn vrouw dreigde het slachtoffer te worden van de guillotine, die tijdens de Terreur werd ingezet. Alleen door diplomatieke druk van de Amerikaanse ambassadeur in Parijs, James Monroe, wist ze aan dat lot te ontkomen. Maar haar grootmoeder, moeder en zuster werden op 21 juli 1794 wel terechtgesteld.  

Ten slotte zorgde Napoleon ervoor dat Lafayette in 1797 vrijkwam, op voorwaarde dat hij zich nooit meer met politiek zou bemoeien. Aan die belofte heeft hij zich niet gehouden. Na de restauratie van de Bourbon-dynastie in 1814 keerde hij terug als parlementariër en met de Revolutie van 1830, die burgerkoning Louis-Philippe aan de macht bracht, leek zijn politieke ideaal van een liberale constitutionele monarchie voor even verwerkelijkt. Hij stierf in 1834, toen de conservatieve krachten in de Julimonarchie alweer het voortouw hadden genomen.