Home Alle artikelen

Alle artikelen

Een overzicht van de artikelen die we recent hebben gepubliceerd.

Tijdens een militaire oefening schakelden Oekraïense drones deze zomer met gemak Amerikaanse pantserdivisies uit. Ook aan het Oekraïense front geven de onbemande vliegtuigjes gewone soldaten een fighting chance tegen Russische tanks. Conservator Casper van Dijk van het Nationaal Militair Museum ziet parallellen met de opkomst van vuurwapens. ‘Edellieden met dure harnassen, de tanks van de Middeleeuwen, sneuvelden plotseling bij bosjes.’

Wanneer deden vuurwapens hun intrede in Europa?

‘Rond 1340 gingen Europeanen buskruit gebruiken, in eerste instantie om pijlen en loden kogels af te schieten. Maar de ontwikkeling ging snel: aan het eind van de veertiende eeuw werden er al gigantische kanonnen gebruikt bij belegeringen. Deze bombardes, vernoemd naar het lawaai dat ze maakten, konden enorme kogels van meer dan 100 kilogram op de vijand afvuren.’

De extreme Middeleeuwen: tijd van uitersten

De extreme Middeleeuwen: tijd van uitersten

In de Middeleeuwen werd een nieuwe wereld geboren, terwijl de oude nog niet was verdwenen. Het was een tijd van dierenprocessen, kruistochten, klepperende leprozen en de verboden liefde van Abélard en Héloïse. Maar ook een periode van ontluikende wetenschappelijke nieuwsgierigheid en verzet tegen de autoriteiten. En van iconische vrouwen, zoals Hildegard van Bingen en Jeanne d’Arc, die een onuitwisbare indruk maakten.

Bestel nu
De extreme Middeleeuwen: tijd van uitersten

‘Halverwege de vijftiende eeuw werden kleine vuurwapens en haakbussen ook een stuk effectiever, omdat artilleriespecialisten de loden cilindervormige kogels rond gingen maken. Daardoor konden die vuurwapens plotseling door harnassen heen schieten. Bovendien waren ze makkelijk te hanteren; je kon in een ochtend leren hoe je ze moest laden. Dat gaf de gewone burgerij een fighting chance. Als je met een haakbus overweg kon, maakte je meer kans tegen een zwaar geharnaste edelman te paard.’

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.

Was zo’n wapen wel betaalbaar voor een gewone soldaat?

‘De rijken konden eigen handbussen meenemen naar het slagveld, maar buiten die edellieden waren het vooral steden die vuurwapens konden betalen. Voor de grootste kanonnen, die soms wel 5000 kilo wogen, was het sowieso een ander verhaal. Alleen de grootste steden in de Lage Landen konden er daar gemiddeld één of twee van betalen.’

Een Schotse bombarde uit de vroege vijftiende eeuw.
Een Schotse bombarde uit de vroege vijftiende eeuw.

Wat betekenden de nieuwe wapens voor geharnaste edellieden op het slagveld?

‘In de vijftiende en zestiende eeuw sneuvelden zij bij bosjes. De mannen die zware, dure harnassen konden betalen waren echt de tanks van de Middeleeuwen. Bij belegeringen droegen ze extra zware harnassen, maar toch werden ze vaak doodgeschoten.’

‘Een beroemd voorbeeld is Jacques de Lalaing, een kampvechter die overal in de Bourgondische Nederlanden toernooien won. Tijdens zijn leven werden er al ridderromans over zijn heldendaden geschreven, want hij symboliseerde het ridderideaal van een bepantserde winnaar te paard. Maar toen hij in 1453 in een echte belegering terechtkwam tijdens de Gentse Opstand, werd hij doodgeschoten door een klein kanon.’

Jacques de Lalaing strijdt in 1448 met open vizier en hellebaard tegen een andere ridder.

‘Ook Joost de Lalaing, uit dezelfde familie, werd ingehaald door de technologie. Als stadhouder van Holland en Zeeland deed hij in 1483 mee aan het beleg van Utrecht. Hij was een groot krijgsman die veel van artillerie afwist, en iemand die met gemak de duurste harnassen kon betalen. Volgens één kroniek werd hij door haakbussen doodgeschoten toen hij een kanon probeerde op te stellen, volgens andere verhalen werd hij geveld door een klein kanon.’

Betekende dit het einde van het harnas?

‘In Oekraïne kunnen drones tegenwoordig tanks uitschakelen, maar beide legers blijven ze toch gebruiken. Zo was het ook met het harnas: de komst van het kanon betekende niet dat het pantser meteen verdween. Ze werden zelfs tot in de zeventiende eeuw gebruikt. Tot het midden van de vijftiende eeuw bleven soldaten ook gewoon kruisbogen, handbogen en trebuchets inzetten.’

‘Er kwam wel een reactie op het vuurwapen: om te voorkomen dat ze aan flarden werden geschoten bij een belegering, begon de aanvallende partij loopgraven aan te leggen. Ook begonnen ridders harnassen te bestellen die “schootsvrij” waren. Die kogelwerende pantsers waren alleen weggelegd voor de allerrijksten. Zo is er een brief bekend van de Groningse edelman Johan van Ewsum, die in 1540 voor veel geld een harnas bestelde met een kogelwerende borstplaat.’

Werd het door de kanonnen moeilijker om een stad of kasteel te belegeren?

‘Ja en nee, de aanvallende partij had immers ook kanonnen. Met gietijzeren kogels konden kanonnen gemakkelijk middeleeuwse stadsmuren omverblazen, dus werden steeds meer Nederlandse stadsmuren in de zestiende eeuw veranderd in sterforten met aarden wallen. Voor middeleeuwse legers was het plotseling mogelijk om steden op lange afstand te raken. Daarin zie je ook een parallel met de drones die Oekraïne nu gebruikt om diep in Rusland aan te vallen.’

De oudst bekende afbeelding van een kanon in een Nederlands manuscript, circa 1400-1430
De oudst bekende afbeelding van een kanon in een Nederlands manuscript, circa 1400-1430
Interview

De ‘tanks van de Middeleeuwen’ werden ingehaald door nieuwe wapens

Tijdens een militaire oefening schakelden Oekraïense drones deze zomer met gemak Amerikaanse pantserdivisies uit. Ook aan het Oekraïense front geven de onbemande vliegtuigjes gewone soldaten een fighting chance tegen Russische tanks. Conservator Casper van Dijk van het Nationaal Militair Museum ziet parallellen met de opkomst van vuurwapens. ‘Edellieden met dure harnassen, de tanks van de...

Lees meer
Het Joegoslaviëtribunaal heeft de historische waarheid niet achterhaald
Het Joegoslaviëtribunaal heeft de historische waarheid niet achterhaald
Onderzoek

Het Joegoslaviëtribunaal heeft de historische waarheid niet achterhaald

Enkel de waarheid zou als winnaar uit de strijd mogen komen. Met die ambitie begon het Joegoslaviëtribunaal (ICTV) in 1993 aan zijn taak. Maar het is er niet in geslaagd de historische waarheid over de Joegoslaviëoorlogen eenduidig te schetsen. Dat concludeert historicus en journalist Petar Finci in zijn proefschrift, dat hij op 23 september verdedigde...

Lees meer
Amerikaanse artsen gebruikten zwarte kinderen om inentingsmateriaal te kweken
Amerikaanse artsen gebruikten zwarte kinderen om inentingsmateriaal te kweken
Artikel

Amerikaanse artsen gebruikten zwarte kinderen om inentingsmateriaal te kweken

Tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog entten witte artsen zwarte mensen in met het pokkenvirus, om nieuwe entstof te kweken voor de soldaten aan het front. Vaak gebruikten zij vrouwen en kinderen in slavernij. Die hadden zelf geen enkele keuze en moesten de risicovolle behandeling gedwongen ondergaan. De oorlog tussen de noordelijke en de zuidelijke staten van...

Lees meer
De Bronzen Soldaat (Estisch: Pronkssõdur) in Tallinn is een omstreden Sovjet-oorlogsmonument uit de Tweede Wereldoorlog.
De Bronzen Soldaat (Estisch: Pronkssõdur) in Tallinn is een omstreden Sovjet-oorlogsmonument uit de Tweede Wereldoorlog.
Artikel

Russische cyberaanval legde Estland negentien jaar geleden al grotendeels plat

Europese inlichtingendiensten waarschuwen dat Rusland ‘binnen enkele maanden’ de NAVO wil testen door hybride aanvallen uit te voeren. Dat zou niet voor het eerst zijn. Al in 2007 kreeg Estland te maken met Russische cyberaanvallen en nepnieuws, die de samenleving tijdelijk ontwrichtten. Het begon allemaal vanwege een standbeeld. In een stil hoekje van de militaire...

Lees meer
‘Een bekentenis door marteling was ook in de Middeleeuwen onvoldoende’
‘Een bekentenis door marteling was ook in de Middeleeuwen onvoldoende’
Interview

‘Een bekentenis door marteling was ook in de Middeleeuwen onvoldoende’

De berechting van de ‘architect van de 9/11-aanslagen’ loopt vertraging op, nu de rechtbank heeft bepaald dat zijn door marteling afgedwongen bekentenis geen geldig bewijs is. Het proces tegen Khalid Sheikh Mohammed is verdaagd tot 5 juni 2028. Middeleeuwse rechters in Europa twijfelden beduidend minder aan verklaringen die ‘onder tortuur’ waren afgelegd. Maar ze stelden...

Lees meer
Het Russische parlement heeft nooit veel te vertellen gehad
Het Russische parlement heeft nooit veel te vertellen gehad
Artikel

Het Russische parlement heeft nooit veel te vertellen gehad

De Russen gaan van 18 tot en met 20 september naar de stembus om de 450 leden van het parlement – de Staatsdoema – te kiezen. Dat deze verkiezingen geen ‘feest van de democratie’ zijn, past in de politieke geschiedenis van Rusland. Een echte parlementaire cultuur kon daar nooit opbloeien 4 oktober 1993. Tanks die...

Lees meer
Verkiezingsfraude kwam regelmatig voor in de Verenigde Staten
Verkiezingsfraude kwam regelmatig voor in de Verenigde Staten
Artikel

Verkiezingsfraude kwam regelmatig voor in de Verenigde Staten

Zogenaamd om stemfraude bij de komende congresverkiezingen in Amerika te voorkomen, pleit Donald Trump voor landelijke regels die voor alle staten moeten gelden. Hij is er wat laat mee, want de echte wanpraktijken bij Amerikaanse verkiezingen dateren vooral van de negentiende eeuw en de eerste helft van de twintigste eeuw. De meest gemanipuleerde presidentsverkiezingen in...

Lees meer
Keeper Farzaneh Tavasoli van het Iraanse zaalvoetbalteam in 2025.
Keeper Farzaneh Tavasoli van het Iraanse zaalvoetbalteam in 2025.
Artikel

Iraanse sporters dagen de macht uit

In Iran vormen sport, protest en politiek al eeuwenlang een nauw verweven, maar ook conflictueuze drie-eenheid. Nu zijn het vaak vrouwelijke voetballers die van zich laten horen. Ooit waren het worstelaars, vertelt politicoloog Caroline Azad. Gholamreza Takhti is een legende in Iran. In de jaren vijftig van de vorige eeuw werd deze worstelaar – ‘met...

Lees meer
Een kamp van Artsen zonder Grenzen in Tsjaad.
Een kamp van Artsen zonder Grenzen in Tsjaad.
Artikel

Artsen zonder Grenzen: onafhankelijk, maar nooit apolitiek

Een groep artsen die vond dat het Rode Kruis niet genoeg deed tegen mensenrechtenschendingen in Biafra, stichtte in 1971 de medische hulporganisatie Artsen zonder Grenzen. De initiatiefnemers wilden volledig apolitiek opereren, maar dat bleek in de praktijk vrijwel onmogelijk. Médecins Sans Frontières (MSF), de moederorganisatie van Artsen zonder Grenzen, is een medische internationale hulporganisatie. Momenteel biedt MSF hulp in Nepal na een dodelijke overstroming en is de organisatie werkzaam in Oekraïne en Gaza, waar ze...

Lees meer
Shortlist bekend Libris Geschiedenis Prijs 2026
Shortlist bekend Libris Geschiedenis Prijs 2026
Nieuws

Shortlist bekend Libris Geschiedenis Prijs 2026

De shortlist met vijf genomineerden voor de Libris Geschiedenis Prijs 2026 is vandaag bekendgemaakt in radioprogramma OVT door juryvoorzitter Frits Spits. Genomineerd zijn: Over de Libris Geschiedenis Prijs De Libris Geschiedenis Prijs bekroont historische boeken die een algemeen publiek aanspreken. De criteria zijn dat het boek een oorspronkelijk onderwerp heeft, prettig leesbaar is geschreven en...

Lees meer
Socialisten in Manhattan in 1912
Socialisten in Manhattan in 1912
Artikel

Waarom heeft Amerika geen echte socialisten?

Een deel van de Democratische kiezers wil dat de partij afslaat naar links. Maar in de Amerikaanse politiek kreeg het socialisme nog nooit voet aan de grond. Al in 1906 schreef een Duitse socioloog hoe dat kwam: Amerika had een gebrek aan boze arbeiders. Het lijdt geen twijfel dat veel Democratische kiezers genoeg hebben van...

Lees meer
Sovjetkaart van Londen uit 1985
Sovjetkaart van Londen uit 1985
Artikel

De Sovjets hadden de beste kaarten, maar niemand mocht ze zien

Tijdens de Koude Oorlog reisden Sovjetspionnen de wereld over om het Westen in kaart te brengen. Civiele en militaire infrastructuur werden tot in detail vastgelegd. Om de vijand te misleiden stopten de Sovjets bewust fouten in hun kaarten, maar daar werden hun eigen burgers de dupe van. Tallinn, 1989. Onder toezicht van gewapende soldaten stapt...

Lees meer
Loginmenu afsluiten