Alle artikelen
In de Middeleeuwen werd het Christuskind aanvankelijk als lelijk oud mannetje geschilderd. Later veranderde hij in een normale baby. Waarom?
Middeleeuwers geloofden dat Jezus perfect en volledig onveranderd ter aarde was gekomen. Het idee van een hulpeloze, kwetsbare baby die nog moest groeien en poepbroeken had, paste niet bij het beeld van een almachtige God. Kunstenaars schilderden Jezus daarom als een kleine volwassen man, een homunculus. Overigens gold dit gebrek aan realisme voor bijna alle middeleeuwse portretten. Anatomische precisie was geen doel op zichzelf, schilders volgden strikte artistieke conventies om spirituele en geïdealiseerde concepten over te brengen.
De opkomst van het humanisme in de Renaissance maakte dat kunstenaars mensen steeds realistischer gingen afbeelden. In deze periode lieten niet alleen vorsten en edelen, maar ook welgestelde burgers zichzelf en hun kinderen portretteren. Zij verlangden naar een zo levensecht mogelijke weergave. De herontdekking van de klassieke Oudheid speelde daarbij ook een rol. Kunstenaars raakten vertrouwd met de afbeelding van kinderfiguren, zoals de putti uit de antieke traditie, wat bijdroeg aan een natuurlijkere en anatomisch overtuigendere weergave van het Christuskind.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Goddelijk piemeltje
In de Renaissance werd ook Jezus’ piemeltje bewust zichtbaar en realistisch geschilderd. Dit was geen provocatie, maar pure theologie. Het toonde aan dat God écht mens was geworden. Daarnaast verwees de nadruk op zijn geslachtsdelen naar de besnijdenis: het eerste moment dat Jezus bloed vergoot voor de mensheid. Naaktheid werd zo het ultieme symbool voor de kwetsbare, menselijke natuur van Christus.
Tegelijkertijd sloot dit aan bij een belangrijke christelijke gedachte: Jezus was werkelijk mens geworden en als kwetsbare baby op aarde gekomen. Daarom gingen kunstenaars hem steeds vaker afbeelden als een echt kind, met de lichaamskenmerken en uitstraling van een gewone baby. Het herkenbare beeld van een moeder met haar kind maakte het voor gelovigen gemakkelijker zich met het tafereel te identificeren en riep gevoelens van liefde, tederheid en mededogen op.
Niet alleen Jezus werd anatomisch realistischer, ook de setting waarin de Heilige Familie werd afgebeeld veranderde. Jozef, Maria en het kind Jezus verschenen steeds vaker als normaal gezin in herkenbare interieurs. Deze ontwikkeling sloot aan bij de groeiende invloed van stedelijke burgers als opdrachtgevers en kopers van kunst in de Late Middeleeuwen en de Vroegmoderne Tijd, ook in de Nederlanden. Zij konden zich herkennen in de rust, orde en deugdzame huiselijkheid die dergelijke voorstellingen uitstraalden. De Heilige Familie werd zo tegelijkertijd een moreel voorbeeld en een herkenbaar model van huiselijkheid.
Een klein thuisaltaar
In de Late Middeleeuwen werd religieuze kunst steeds vaker gebruikt voor persoonlijke gebedsoefeningen thuis. Kleine schilderijen en altaarstukken hielpen gelovigen bij gebed buiten de kerk. Dit maakte kunst intiemer en persoonlijker, en vergrootte de vraag naar herkenbare, emotionele voorstellingen zoals de Madonna met Kind en de Heilige Familie.
Hoe Jezus van een oud mannetje een echte baby werd
In de Middeleeuwen werd het Christuskind aanvankelijk als lelijk oud mannetje geschilderd. Later veranderde hij in een normale baby. Waarom? Middeleeuwers geloofden dat Jezus perfect en volledig onveranderd ter aarde was gekomen. Het idee van een hulpeloze, kwetsbare baby die nog moest groeien en poepbroeken had, paste niet bij het beeld van een almachtige God....
Oud-minister heeft geen spijt van onderwijsbezuiniging
Onderwijsminister Rianne Letschert wil het lerarentekort binnen vier jaar oplossen. In 1982 trokken leraren nog naar het Malieveld omdat ze vanwege een lerarenoverschot vreesden voor hun baan. Hoe konden er zoveel werkloze leerkrachten zijn? Het lerarenoverschot in de jaren tachtig was een gevolg van beleid dat eind jaren veertig begon. Vlak na het einde van...
Van Jefferson tot Einstein: de rijke geschiedenis van het Hodshon huis
Bezoekers van het Geschiedenis Festival kunnen op 17 oktober lezingen volgen op een nieuwe locatie: het Hodshonhuis in Haarlem. Een eeuw geleden bezochten Albert Einstein en Marie Curie dat stadspaleis om het jubileum van een beroemde Nederlandse wetenschapper te vieren. Het Hodshonhuis herbergt sinds 1841 de Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen, sinds 2002 Koninklijk (KHMW). ‘Zij...
De geschiedenis van ivf: een baby uit een buisje
De geboorte van de eerste ivf-baby veroorzaakte wereldwijd een sensatie. Maar er waren ook zorgen: konden via embryoselectie voortaan ‘superieure mensen’ worden gecreëerd? En bracht kunstmatige bevruchting het traditionele gezin niet in gevaar? Op 25 juli 1978 werd de Britse Louise Joy Brown geboren. Een blakende baby van 2,6 kilogram die met een keizersnede ter...
Galilei ontdekte rekenfouten in Griekse astronomie
Galileo Galilei blijkt niet altijd een fervent aanhanger van het heliocentrisme te zijn geweest. Net zoals de meeste van zijn tijdgenoten dacht ook Galilei aanvankelijk dat de zon om de aarde draaide en niet andersom. Een toevallige vondst maakt duidelijk waarom Galilei van gedachten veranderde. Historicus Ivan Malara was in de Nationale Centrale Bibliotheek van...
Arctische valken in Bagdad
In de negende eeuw kreeg de kalief van de Abbasiden in Bagdad steeds hetzelfde geschenk van andere vorsten: witte valken. Valken waren in de negende eeuw een bekend statussymbool in de islamitische wereld, maar hun witte kleur was ongebruikelijk. Hoe kwamen deze vogels in het Midden-Oosten terecht? Volgens nieuw onderzoek waren het de Vikingen die...
Heeft de dichter van de Odyssee wel echt bestaan?
Dankzij Christopher Nolans verfilming van zijn heldendicht de Odyssee staat Homerus weer in de schijnwerpers. Wie was hij? En heeft hij het wereldberoemde verhaal over de omzwervingen van Odysseus wel zelf bedacht en opgeschreven? Arm en blind, maar gezegend met een groot talent: zo stelden de oude Grieken zich Homerus voor. In elke stadstaat gingen...
De ‘Dutch Approach’ is van Duitse origine
In Nederland zeggen we dat onze politie de burger op een unieke, de-escalerende manier benadert: de ‘Dutch Approach’. Maar die aanpak is in Duitsland uitgevonden, om precies te zijn in München. Een concert van The Rolling Stones in 1965 in de Beierse hoofdstad verliep zonder problemen, omdat politieagenten zelf een rol speelden op het beatfestijn...
De obsessie van Kleine Hans
De Oostenrijke psychiater Sigmund Freud hield niet van eenvoudige verklaringen. Toen een kleuter bang was voor paarden zocht hij naar een diepere oorzaak: het jochie had vast een oedipuscomplex en castratieangst. Kleine Hans was geboeid door Wiwimachers of plassers, in het Nederlands. Rond zijn vierde raakte het Oostenrijkse jochie zijn eigen piemel graag aan, en...
Christenen waren voor én tegen slavernij
Als alle christenen gelijk zijn, geldt dat dan ook voor slaven en hun meesters? Het christendom worstelde eeuwenlang met het antwoord op die vraag, zo toont Martijn Stoutjesdijk in Gods slaafgemaakten. In 1596 deed een Nederlands slavenschip de haven van Middelburg aan. Vanwege problemen aan boord was de kapitein naar Nederland gevaren in plaats van...
Berlijn was een zeldzame vrijhaven voor transpersonen
Historicus Alex Bakker deed onderzoek naar transgenderpioniers in het roerige Berlijn van de jaren twintig en dertig. In het seksuologisch instituut van Magnus Hirschfeld konden transpersonen voor het eerst hulp krijgen, maar hun relatieve vrijheid in de Duitse hoofdstad kende grenzen. ‘Ook toen heerste het idee dat mensen met een transidentiteit een bedreiging vormen voor...
De tweede familie van Thomas Jefferson
De Amerikaanse president Thomas Jefferson had twee gezinnen: een met een vrije, witte vrouw en een met een slavin. De kinderen met de witte moeder maakten deel uit van de elite. De kinderen met de zwarte vrouw bungelden onderaan de maatschappelijke ladder – al probeerde hij hen wel te helpen. In maart 1873 verklaarde een...
