Alle artikelen
De bewoners van het Derde Rijk hadden heel wat klachten over het naziregime, concludeert Peter Longerich na uitgebreid bronnenonderzoek. Maar kan hij bewijzen dat de Duitsers ‘onwillig’ waren om Hitlers agenda uit te voeren?
In 1996 publiceerde de Amerikaanse politicoloog Daniel Goldhagen het boek Hitlers gewillige beulen, waarin hij beweerde dat de overgrote meerderheid van de Duitse bevolking sterk antisemitisch was en instemde met de vervolging en uitroeiing van de Joden. Hoewel deskundigen weinig heel lieten van zijn argumentatie en selectieve bewijsvoering, bestaat nog altijd het beeld dat de Duitsers misschien niet stonden te juichen bij de Shoah, maar toch wel vrij enthousiast waren over het naziregime. Want waarom zouden zij dat regime anders tot aan het bittere einde zijn blijven steunen?
Historisch Nieuwsblad scheurkalender 2027
- 365 dagen vol verrassende geschiedenis
- Van de Oudheid tot de eenentwintigste eeuw
- 1. Ontdek elke dag een bijzonder historisch verhaal
Historisch Nieuwsblad tijdelijk al vanaf 4,99 per maand
- Ontdek onbekende feiten en verbanden met tophistorici
- Lees & luister en krijg volledige toegang
- Papier én digitaal via de Historisch Nieuwsblad-app
De Duitse historicus Peter Longerich, die eerder biografieën schreef van Hitler, Himmler en Goebbels, stelt dat we ons niet moeten blindstaren op de propagandabeelden en de dagboeken en brieven uit die tijd. Volgens hem hebben sommige historici op basis van dat materiaal ten onrechte geconcludeerd dat het Derde Rijk een Zustimmungsdiktatur was: een dictatuur die de instemming van de meerderheid van de bevolking had, omdat het gepropageerde ideaal van een nationaal-socialistische Volksgemeinschaft door velen als aantrekkelijk werd ervaren.
Longerich ontkent niet dat de Duitse bevolking het beleid van Hitler en consorten de facto mogelijk maakte, of in ieder geval accepteerde, maar volgens hem moet deze volgzaamheid niet worden geïnterpreteerd als instemming, laat staan als enthousiasme. Op basis van duizenden rapporten van de Gestapo en de Sicherheitsdienst schetst hij een ander beeld, waarin er naast volgzaamheid ook sprake is van onvrede. In zijn optiek waren de Duitsers in meerderheid ‘onwillige volksgenoten’. De door hem bestudeerde rapporten van de geheime politie zijn al eerder door historici gebruikt, maar dan ging het vaak om deelstudies of het inkleuren van details. Longerich analyseert deze bronnen als eerste systematisch, en kijkt naar de gehele periode en alle regio’s van het Derde Rijk.
In de Stimmungs- und Lageberichten van de Gestapo en de Meldungen aus dem Reich van de SD werd vaak verwezen naar de grote aantallen burgers die meededen aan manifestaties en collectes van het regime, en naar de mate waarin zij de Hitlergroet brachten. Dit leverde doorgaans een positief beeld op. Bovendien wilden de rapporteurs aan hun superieuren graag laten zien dat ze zeer loyale nazi’s waren, zodat ze niet zelden propagandataal uitkraamden. Maar tegelijkertijd signaleerden ze ook zeer regelmatig uitingen van onvrede, kritiek, tegenwerking en sabotage. Zo werd er nogal eens geklaagd over het feit dat op allerlei openbare functies fanatieke leden van de NSDAP werden benoemd, terwijl die vaak allesbehalve capabel waren en hun macht niet zelden misbruikten.
Ook veel protestantse en katholieke gelovigen lieten zich geregeld kritisch uit over het in hun ogen onchristelijke regime, vooral toen dat psychiatrische patiënten en mensen met een verstandelijke beperking vermoordde. En tijdens de oorlog klaagden velen uiteraard over voedseltekorten en het oorlogsgevaar. Overigens was de kritiek vaak gericht op de lokale machthebbers, terwijl veel Duitsers ervan overtuigd waren dat de Führer niet op de hoogte was van alle misstanden, want anders zou hij er wel iets aan doen. Soortgelijke opmerkingen waren in de Sovjet-Unie te beluisteren over Stalin.
Longerichs conclusie dat het naziregime niet kon steunen op ‘een brede consensus onder de bevolking’ doet enigszins geforceerd aan. Het mag dan waar zijn dat de meeste mensen zich uit opportunisme of angst voor de repressie conformeerden, maar ze conformeerden zich wel. Ze stemden misschien niet allemaal van harte in met het regime, maar ze betoonden zich niettemin ‘gewillig’ om de oorlogs- en vernietigingsmachinerie draaiende te houden. Dit neemt niet weg dat het boek een schat aan informatie bevat over het dagelijks leven in het Derde Rijk.
Tot slot een waarschuwing: dit boek is allesbehalve goedkoop, maar de uitgever heeft niettemin besloten om het – overigens niet vertaalde – notenapparaat niet af te drukken, maar te verbannen naar de eigen website. Belachelijk en schandalig.
Onwillige volksgenoten. Hoe de Duitsers tegenover het naziregime stonden
Peter Longerich
558 p. Hollands Diep, € 49,99

De stemming in het Derde Rijk: Duitsers klaagden over lokale nazi’s
De bewoners van het Derde Rijk hadden heel wat klachten over het naziregime, concludeert Peter Longerich na uitgebreid bronnenonderzoek. Maar kan hij bewijzen dat de Duitsers ‘onwillig’ waren om Hitlers agenda uit te voeren? In 1996 publiceerde de Amerikaanse politicoloog Daniel Goldhagen het boek Hitlers gewillige beulen, waarin hij beweerde dat de overgrote meerderheid van...
De muitende matrozen van ‘Schip 7’
De muiterij op marineschip De Zeven Provinciën in 1933 veroorzaakte een politieke schok in Den Haag. Herman Keppy heeft zich verdiept in de achtergronden van de Indonesische muiters. Niemand had gedacht dat ‘inlandse’ marinemannen zelfstandig een slagschip konden besturen. Maar op 4 februari 1933 namen Indonesische matrozen De Zeven Provinciën over. Terwijl een groot deel...
De trage crash van Fokker
Een eeuw geleden was Anthony Fokker de succesvolste Nederlandse luchtvaartpionier. In 1928 was zijn bedrijf zelfs de grootste vliegtuigbouwer ter wereld. Maar na de Tweede Wereldoorlog ging het roemloos ten onder. ‘Van uitstel kwam dus uiteindelijk toch afstel. Fokker is failliet. En daarmee komt een einde aan 77 jaar vliegtuigbouw in Nederland.’ Zo opende het...
Ontslagronde? Dan bezette je het bedrijf
Economen verwachten massaontslagen bij fabrieken, banken en grootwinkelbedrijven. Intussen bezuinigt het kabinet-Jetten op de uitkeringen. De vakbonden beloven een hete herfst, maar hebben nog niet gedreigd met een beproefd actiemiddel uit de jaren zeventig: de bedrijfsbezetting. Tussen 1972 en 2000 bezetten werknemers 177 Nederlandse bedrijven, schrijft historicus Ad Knotter in het tijdschrift BMGN/LCHR. Hoewel ze...
De muzikale wederopbouw van Milaan
Burgemeester Antonio Greppi weet in 1946 dat het niet genoeg is louter de gebouwen van zijn stad Milaan weer op te bouwen. Hij wil de haat en wanhoop met muziek, theater en feest bestrijden. ‘Onze taak is niet makkelijk, maar Milaan zal ons helpen’. De concertzaal van het Milanese theater La Scala is tot de...
Duizenden ‘patiënten’ kwijnden weg in een Braziliaans horrorhospitaal
Eerder dit jaar sloot een berucht psychiatrisch ziekenhuis in Brazilië zijn deuren. In de twintigste eeuw stierven ongeveer 60.000 patiënten binnen de muren van ‘De Kolonie’ in het stadje Barbacena. De meesten van hen hadden geen mentale aandoening. In naam van de rede is reeds menig misdaad begaan. Het voormalig psychiatrisch ziekenhuis in Barbacena, een...
Na de schipbreuk werden de witte opvarenden gered. De slaven bleven achter
Precies 250 jaar geleden werden in de Indische Oceaan zeven vrouwen en een baby gered van een onherbergzaam eiland. Het bleken slaven te zijn. Ze waren door de Fransen achtergelaten op het eiland en werden daarna vergeten, vijftien jaar lang. In 1851 zag de Britse kapitein Hyde Parker plotseling land. Hij gooide, staand op zijn...
De herkomst van het woord ‘omvolking’
Het extreem-rechtse begrip ‘omvolking’ is een vertaling van het Duitse Umvolkung, een woord dat een sterke connectie heeft met de naziperiode. De sociologen Sarah Bracke en Luis M. H. Aguilar traceren in Tijdschrift voor Geschiedenis het ontstaan van dit begrip in de Eerste Wereldoorlog, toen Duitsland grote gebieden verloor aan zijn buurlanden. Nationalistische intellectuelen waren...
Constantinopel bewaakte het geheim van zijde
In het tiende-eeuwse Byzantijnse Rijk had zijde de waarde van goud. Constantinopel bewaakte de productie ervan als een hellehond. Dat weerhield Lombardijns diplomaat Liutprand niet van een poging het textiele goud te smokkelen. Het ambitieuze hart van Liutprand van Cremona bonsde van opwinding, toen hij door de gouden poort van Constantinopel liep. Het was een...
‘Gewone’ mensen in een ongewone tijd
Hoe beleefden inwoners van de stad Weimar het Interbellum met zijn revoluties, de crisisjaren en de nazipolitiek? Katja Hoyer schreef er een invoelend boek over. Er zijn inmiddels kasten vol met boeken die ‘Weimar’ in de titel hebben, maar die gaan vrijwel allemaal over de eerste Duitse republiek, die bestond van 1918 tot 1933 en...
Elektrische auto’s waren er eerder dan benzinewagens. Waarom verloren ze de race?
Het zal velen verbazen, maar eerst waren er elektrische auto’s en pas daarna auto’s met een benzinemotor. Welke aandrijving de standaard zou worden, was tot diep in de twintigste eeuw onzeker. De elektrische auto had tal van voordelen, maar legde het toch af tegen de benzinewagen. Waarom? Illustratief voor de vroege geboorte van het elektrische...
Star Trek koos al vroeg al voor inclusieve casting
Zestig jaar geleden was Star Trek een voorloper op het gebied van diversiteit. Witte, zwarte en Aziatische ruimtevaarders werkten zij aan zij op de brug van de Starship Enterprise. Gene Roddenberry’s carrière kende geen vliegende start. Hij maakte drie vliegtuigongelukken mee als piloot en werkte daarna zeven jaar voor het politiedepartement van Los Angeles, totdat...