Alle artikelen
In 1937 en 1938 maakt schrijver en journalist A. den Doolaard een serie reportages over het dreigende gevaar van het nationaal-socialisme. Hij bezoekt Duitsland, Frankrijk, Zwitserland en Oostenrijk. Hij ziet scherp wat de nazi’s van plan zijn. Europa staat een ramp te wachten. De reportages worden in 1938 gebundeld in Het hakenkruis over Europa. Het boek wordt niet serieus genomen en een bestseller wordt het al helemaal niet. Na de Duitse inval in 1940 worden de restanten van de eerste druk uit voorzorg vernietigd. Het is nu voor het eerst herdrukt (De Prom, euro 16,90).
Bert Tigchelaar was 22 jaar correspondent in Duitsland. Hij heeft zijn werkterrein verplaatst naar de geschiedenis. In De gemiste kans. Staatsgreep tegen Hitler 1938. Officieren tussen moed en wanhoop (Waanders, euro 19,95) staat de Nederlandse majoor Bert Sas centraal. Hij is bevriend met Hans Oster, organisator van een mislukte aanslag op Hitler. Via Oster hoort Sas van Hitlers plannen om het Westen aan te vallen.
Werner Maser probeert in Hitlers ziel te kijken in Hitlers brieven en notities (Aspekt, euro 29,98). Een analyse van de spiekbriefjes voor toespraken (‘Raddraaiers ophangen. Zijn altijd joden’, en veel meer van dit soort geraaskal). Documentairemaker Guido Knopp schreef tal van boeken over Hitler en de nazi’s. Nieuw: Hitlers moordenaars. De geschiedenis van de SS (Het Spectrum, euro 18,95).
Dagboeken
Tijdens de oorlog zat de bekende historicus I.J. Brugmans in een jappenkamp. (Toen de Japanners in 1942 Nederlands-Indië binnenvielen, was Brugmans hoogleraar in Batavia.) In het kamp hield hij een dagboek bij, dat hij in 1950 aan het RIOD schonk. Het werd zeer recent ontdekt door historica Esther Captain, die promoveerde op een studie over kampdagboeken, en is nu gepubliceerd als Gevangen op Java. Dagboek uit een Jappenkamp (Walburg Pers, euro 17,50): ‘2 september 1944: Een oude man die niet groette, ernstig mishandeld (zelf gezien): eerst draaien om zijn ooren, die klinken als een klok, dan op den grond gesmeten en getrapt, vervolgens opgekrabbeld is hij met de geweerkolf gestompt. Helden zijn het, die Japanners.’
In de herfst van 2003 hield Willem Aantjes op verzoek van uitgeverij de Prom een dagboek bij: Maar de meeste van deze is de A (euro 17,50). De politicus, die in 1978 dramatisch ten val kwam omdat hij altijd had gezwegen over zijn oorlogsverleden, schrijft over actuele kwesties als Mabelgate, de bouwfraude en het integratiebeleid, maar ook over de mensen die hem bijstonden tijdens de affaire-Aantjes.
Reizen
‘Voor de reiziger die nieuwe ontdekkingen wil doen langs antieke wegen,’ belooft Athene en de Peloponnesus (De Arbeiderspers, euro 29,95) door Daniël Koster. Over de oeroude mythen van Griekenland en de state of the art in modern Athene: de modernisering en restauraties die uitgevoerd worden met het oog op de Olympische Spelen dit jaar.
Ook in de klassieke oudheid bestond er al toerisme. Romeinen bewogen zich verveeld in een door slaven gedragen draagstoel langs het strand bij Capri. Griekenland en Troje waren bij hen zeer in trek. In De weg naar Olympus (Byblos, euro 22,00) maakt Tony Perrottet voorzover mogelijk dezelfde reis met dezelfde vervoermiddelen als de oude Romeinen rond het begin van de jaartelling deden.
Ook nog: Het land der katharen. Een historische reisgids (Aspekt, euro 32,00) door Ankie Nolen. Alles over de door Rome in de twaalfde eeuw vervolgde katharen aan de hand van plekken en plaatsen waar zij woonden. Dichter bij huis: bezoek alle Nederlandse kastelen met De Nederlandse kastelengids (THOTH, euro 14,90) en wandel mee met Louis Stiller langs de gemeentegrenzen van Amsterdam: Stillers omgang. Een ontdekkingsreis rond Amsterdam (De Prom, euro 19,95).
Denkers
Het eerste exemplaar van Kritiek van de zuivere rede (Boom, euro 49,50) door Immanuel Kant, de eerste volledige Nederlandse vertaling van dit beroemde werk, werd overhandigd aan politicus en denker Frits Bolkestein. Het boek is dan ook veel meer dan een belangrijk wetenschappelijk geschrift – ‘Het is het fundament van een tijdperk dat nog lang niet ten einde is.’
Uitgeverij Van Gennep liet 26 verhalen van Voltaire vertalen in Filosofische vertellingen (euro 45,00): ‘Voltaires strijd tegen fanatisme en voor verdraagzaamheid is actueler dan ooit.’ Ook actueel: Vals ochtendlicht. De keerzijde van de globalisering (Ambo, euro 22,95) door de Engelse historicus John Gray. Over de kwetsbaarheid van de door het Westen gedomineerde Nieuwe Wereldorde.
Een nieuwe druk van Atheïstisch manifest(Bert Bakker, euro 14,95) door Herman Philipse bevat vier nieuwe essays onder de titel De onredelijkheid van religie. Het voorwoord bij deze nieuwe uitgave is van Ayaan Hirsi Ali: ‘Zolang de profeet Mohammed met zijn vele vrouwen echter het rolmodel blijft voor islamitische mannen, kun je de emancipatie wel vergeten. Daarom moet men mij maar vergeven dat ik me soms wat kritisch over de seksuele moraal van de profeet heb uitgelaten en nu dit waarheidslievende boekje van de filosoof Philipse van harte aanbeveel!’
Politicus en denker Frits Bolkestein publiceerde zelf De grenzen van Europa (Lannoo, euro 19,95). Gesprekken met prominente leden van het Europees Parlement.
Verder…
Verscheen het prachtige Het schip van Willem Barents. Een hypothetische reconstructie van een laat-zestiende-eeuws jacht (Verloren, euro 47,00) door Ab Hoving en Cor Emke. Met bouwtekeningen zodat we allemaal ons eigen schip van Willem Barents kunnen bouwen.
TIJDSCHRIFT
door Wim Berkelaar
LITERATUUR
Los nummer: euro 6,00. Tel. 020-42 00 050
Wie wel eens kennis neemt van de columns die Arnon Grunberg in de VPRO Gids schrijft onder het pseudoniem ‘Yasha’, kan daarbij een glimlach niet onderdrukken. Grunberg slaat in die columns flink om zich heen in de hoop zijn lezers met nihilistische pleidooien te choqueren. Vergeefse moeite: niemand ligt meer wakker van uitbundig beleden mensenhaat. Dat was veertig jaar geleden wel anders. Toen verscheen Ik Jan Cremer, het boek waarin een 23-jarige snotneus uit Enschede zijn strijd tegen de wereld verwoordde in snel en hard geschreven proza, waarvan ook nu nog een merkwaardige bekoring uitgaat.
De verschijning van het boek bracht een enorme deining teweeg in Nederland. In Literatuur (2004/2) kijkt Bertram Mourits veertig jaar na dato terug op de rel die het boek veroorzaakte en weegt hij de literaire verdiensten van het werk. Die rel was niet gering: zelfs de politiek velde een oordeel. Toenmalig premier Jozef Cals vond het ‘van een afgrijselijke wreedheid’.
De gevestigde orde in de literatuur was ontsteld. Essayist Pierre H. Dubois noemde het boek ‘fascistisch’ en criminoloog J.B. Charles gaf uiting aan zijn afkeer van een pagina’s lange poepscène. W.F. Hermans daarentegen was enthousiast over deze ‘schelmenroman’. Zijn tegenvoeter Harry Mulisch volstond met een even minzame als dodelijke reactie: ‘Jan Cremer is even een Nederlands verschijnsel. Deze knapen oefenen aantrekkingskracht uit op arbeiders en kleinburgerlijke jongens die uit hun milieu losgeslagen zijn.’
Ik Jan Cremer is een verraderlijk boek: in schijn negatief, maar in werkelijkheid vitaal en getuigend van een onblusbare levenslust, voldoet het in alles aan de kwalificatie ‘ruwe bolster, blanke pit’. Dat kan niet worden gezegd van Conrad Busken Huet. Neerlandicus Willem van den Berg beschrijft de verbittering die de negentiende-eeuwse criticus aan het eind van zijn leven kenmerkte. Niets was goed aan het kleine land aan de Noordzee: ‘De kunsten zweven laag bij de grond. De architectuur bevindt zich in handen van bazen. De poëzie ligt braak.’ Busken Huet stierf zittend aan zijn bureau met de pen in de hand, schrijvend aan zijn zoveelste schotschrift tegen het gehate vaderland.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Recent verschenen
Tweede Wereldoorlog In 1937 en 1938 maakt schrijver en journalist A. den Doolaard een serie reportages over het dreigende gevaar van het nationaal-socialisme. Hij bezoekt Duitsland, Frankrijk, Zwitserland en Oostenrijk. Hij ziet scherp wat de nazi’s van plan zijn. Europa staat een ramp te wachten. De reportages worden in 1938 gebundeld in Het hakenkruis over...
Nationale oerrebel
Bij ons is Civilis de nationale oerheld; Portugal gaat prat op Viriathus en Roemenië op Decebalus. Zo heeft bijna elk Europees land een leider die het de Romeinen militair moeilijk heeft gemaakt en aldus de nationale eer heeft gered. In Frankrijk is de honneur bewaard door Vercingetorix. Toen Caesar meende Gallië in zijn geheel gepacificeerd...
Schipper naast God. Hendrikus Colijn 1869-1944. Deel twee 1933-1944
Zelden deed een biografie zoveel stof opwaaien als het eerste deel dat Herman Langeveld in 1998 publiceerde over het leven van vijfvoudig premier Hendrikus Colijn. In het bijzonder aan de Vrije Universiteit, de thuisbasis van Langeveld, waren de rapen gaar. Vooral twee historici van het Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme, Jan de Bruijn en...
Collaboratiemuseum
Je hoeft niet precies te weten wanneer de Slag bij Nieuwpoort zich afspeelde, maar wat je wel moet weten is dat Van Oldenbarnevelt en Hugo de Groot tijdgenoten waren. Dat vind ik niet, dat vindt Nelleke Noordervliet, en ze zei het 28 maart in een debat in radioprogramma OVT. De discussie ging over het Nationaal...
Antipsychiatrie had ook positieve gevolgen
Gemma Blok nuanceert in haar proefschrift de negatieve kijk op de 'antipsychiatrische beweging', die tussen 1965 en 1985 actief was.
Lifestyle & trends
De hotspots van negentiende-eeuws Parijs. Lekker weg in de jaren dertig. Haute couture in de Middeleeuwen. Trends zijn van alle tijden. Culinaire avonturen, mode, wonen en uitgaan door de eeuwen heen. Het leven was ingewikkeld in de negentiende eeuw. Een ‘jongmensch’ dat je voor het eerst ontmoette, gaf je nooit een hand. Aan tafel liet...
Stad en land
‘De vorige keer hadden we ‘m zo, hè Co?’ Dirk Treur (70), voormalig akkerbouwer, drijft zijn spade de zandgrond in. Co Wies (62) assisteert hem met de prikstok. ‘Hier moet ie toch ergens zitten!’ Lijdend voorwerp van de spitpartij is een metershoge groene puist die hier, aan de IJweg bij Hoofddorp, de kop opsteekt. De...
Een ideologie met gebreken
In de eerste drie decennia na de oorlog had de politieke elite een groot vertrouwen in de overheid. Die was verantwoordelijk voor het oplossen van maatschappelijke problemen. Een actief overheidsbeleid was mogelijk doordat de Nederlandse economie in deze periode groeide als nooit tevoren. Zo kreeg Nederland een omvangrijk systeem van sociale voorzieningen en een oerwoud...
Stille getuigen
De geschiedenis laat haar sporen na. Monumenten, voorwerpen en graven herinneren aan bijna vergeten personen. Hun verhaal wordt hier verteld. Deze keer het monument voor Marietje Kessels (1889-1900) in de voormalige kloostertuin aan de Dionysiusstraat te Tilburg. Het was een mooie zomerse dag toen de Tilburgse Marietje Kessels in de ochtend van 22 augustus 1900...
Beeldgeheim
Een oude foto. Wat is het verhaal erachter? Presentatoren Henny Huisman en Andries Knevel doen een poging. ‘Een typisch jaren-zestig-beeld,’ begint presentator Henny Huisman zelfverzekerd. ‘Pop-art, nozem, The Kinks, Beatles – kortom, Liverpool-achtige Engelse studenten.’ EO-collega Andries Knevel is het met hem eens en voegt toe: ‘Het is vroeg in de jaren zestig denk ik,...
Mijn verhaal
In ‘Mijn verhaal’ vertellen lezers over een historische gebeurtenis waarbij zij betrokken waren. Leti Matamala (34) bezocht in de zomer van 1983 een jongerenkamp voor internationale ‘pioniers’ op het communistische Cuba. ‘Ons Nederlandse clubje was echt een uitzondering in het kamp. De Russen, Roemenen en vooral de Oost-Duitsers waren vreselijk fanatiek – die marcheerden elke...
‘Bonifatius komt naar u toe’
Bonifatius maakt deel uit van onze nationale identiteit. Daarom wordt de moord op de missionaris, in 754, meer dan 1250 jaar geleden, zo vaak aangehaald in de huidige discussie omtrent de betekenis van onze nationale geschiedenis. Die discussie wordt echter zinloos zodra meningen en feiten door elkaar gaan lopen, concludeert mediëvist Marco Mostert. In het...
