Alle artikelen
In die hedendaagse belangstelling voor andermans religiositeit past ook de grote opgang van het boek van Michael Burleigh over religie en politiek in de ‘lange negentiende eeuw’, de tijd van de Franse Revolutie tot aan de Eerste Wereldoorlog. Het boek is onder veel loftuitingen bedolven en de flap bezweert dat het briljant, vlijmscherp, diepgravend, meeslepend en nog veel meer is.
Dat zou ik zeker niet wagen te weerspreken, maar toch moet ik bekennen dat ik geen idee heb waar het boek over gaat. Ja, natuurlijk, in enkele grote lijnen valt wel te schetsen wat er zo allemaal aan de orde komt. Het verhaal begint bij de Franse Revolutie en de pogingen om af te rekenen met de bestaande christelijke religie en alternatieve religieuze vormen op te zetten; gaat dan over de restauratieperiode, waarin het verbond van troon en altaar nog eens krachtig vernieuwd werd; behandelt vervolgens de religieuze aspecten van nationalisme en socialisme; en werkt dan nog een reeks zaken af, waaronder de verhouding van de kerken tot de industriële revolutie.
En bij dat alles gaat het natuurlijk om het religieuze aspect. Maar daar begint ook het probleem. Wat verstaat Burleigh nu eigenlijk onder religie? Het is waar dat in veel collectieve bewegingen in de laatste twee eeuwen een soort religieuze koorts stak, maar zijn het daarmee ook religies? Typerend is bijvoorbeeld deze zin: ‘Het nationalisme was in de negentiende eeuw de grootste, meest alomtegenwoordige en meest invloedrijke kerk, al vonden de meeste mensen dat ze hun staatsburgerschap heel goed konden combineren met de uitoefening van hun christelijke, joodse of andere geloof.’ Met permissie, maar dit is flauwekul. In het tweede deel van de zin neemt Burleigh in feite de bewering uit de eerste helft terug. Het nationalisme had misschien wel godsdienstige ondertonen en sommige rituelen doen wel denken aan de kerkelijke cultus, maar de essentie is uiteraard dat het nationalisme geen instituties kende waar je elke week kon deelnemen aan de eredienst. Het was geen kerk.
Kortom, de verhouding tussen Kerk en Staat en tussen religie en politiek veranderde behoorlijk in de negentiende eeuw, en Burleigh heeft daar vele boeiende verhalen over te vertellen. Aan een heldere analyse komt hij echter niet toe, omdat hij al te gemakzuchtig veel te veel onder het begrip ‘religie’ vat. Hij heeft het wel expliciet over politieke en burgerlijke religie (civil religion), maar vergeet kennelijk dat je dan juist steeds twee woorden nodig hebt om zowel het verschil als de overeenkomst met traditionele christelijke godsdienstigheid aan te geven. Als mensen zich maar ergens meer dan gezond is collectief over opwinden, noemt Burleigh dat al religie.
Hij heeft wel een punt. Politiek liet je vanouds passief over je heen komen: je respecteerde de wet en betaalde belastingen. Religie deed veel meer een beroep op je persoonlijke leven: je knielde, bad, zong mee en leerde de belangrijkste teksten uit je hoofd. Toen de politiek moderner en democratischer werd, vroeg ze ook meer dergelijke betrokkenheid in de vorm van nationale feesten, verkiezingen en zo meer. Vandaar dat religie en politiek – niet Kerk en Staat! – meer in elkaars vaarwater kwamen.
Maar ook al komt Burleigh nergens aan een heldere vraagstelling of zakelijke analyses toe, zoals een bekend historicus op dit terrein als Hugh McLeod die wel biedt, hij is wel een enorme verteller. Het boek is grillig en het gaat echt niet over heel Europa, maar vooral over Frankrijk, met soms onverwachte overstapjes naar Engeland, Duitsland en een hoofdstuk lang Rusland, maar wie van mooie verhalen houdt en zich graag langs onverwachte landschappen laat meevoeren, kan hier zijn hart ophalen.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Nationalisme geen kerk
Het is een ernstig misverstand dat religie in onze dagen weer in zou zijn. Het is eerder omgekeerd: godsdienst is voor veel mensen een zo vreemd verschijnsel geworden dat ze gefascineerd zijn dat er toch nog mensen zijn – moslims, orthodoxe christenen – die er nog iets aan doen. Het is de religie van anderen...
Iedereen slachtoffer
Slachtofferschap behoort langzamerhand tot de fundamentele mensenrechten. Zo waren er de laatste jaren verschillende grote discussies waarbij Duitsers nadrukkelijk als slachtoffers van het nazisme en de Tweede Wereldoorlog werden geportretteerd. In 2002 publiceerde Jörg Friedrich Der Brand, waarin hij niet schroomde om de woordkeus en de beeldspraak van genocide en Holocaust over te nemen. Minstens...
Vreemden in de Oudheid
Zoals van Simon Vestdijk werd gezegd dat hij sneller schreef dan God kan lezen, publiceert Fik Meijer bijna sneller dan de recensent kan verwerken. De nieuwe ‘Meijer’ vertoont alle kwaliteiten van zijn vorige boeken, maar ook de bekende zwaktes. Het thema ‘integratie en discriminatie’ is natuurlijk hoogst actueel. In 300 bladzijden geeft de auteur een...
Christelijke twijfelaars
Symptoom van de jaren zestig
Ralph Waver, wie was dat ook weer? In juni 1970 deserteerde hij van de in Vlaardingen aangemeerde USS Marias. Bekenden in Amsterdam brachten hem naar Release, een typisch alternatieve hulporganisatie, die Waver onderdak verschafte. Daarna brak het juridische gevecht los. Waver was de eerste Amerikaanse deserteur die in Nederland asiel vroeg, een waagstuk van jewelste....
Het GPV: voorganger van de ChristenUnie
ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers stapt uit de politiek. Een van de partijen waaruit de ChristenUnie is voortgekomen, was het Gereformeerd Politiek Verbond (GPV).
Het bombardement op Guernica
Op 26 april 1937 voeren vliegtuigen van het Duitse Condor Legioen een verraderlijke aanval uit op het Noord-Spaanse stadje Guernica. In korte tijd staat het stadje volledig in brand. Maar pas in 1997 komen er Duitse verontschuldigingen voor het barbaarse bombardement. Guernica was ook slachtoffer geworden van een propagandaslag. Meer dan 1600 doden, een kwart...
Jeanne d’Arc hielp de Franse kroonprins
Op haar dertiende hoort een arm herdersmeisje voor het eerst stemmen in haar hoofd. Ze moet haar diensten aanbieden aan de Franse kroonprins, zeggen ze, en strijden tegen de Engelsen. Met de hulp van Jeanne d'Arc wordt de prins gekroond tot koning Karel VII van Frankrijk. Maar als zij uiteindelijk gearresteerd wordt, is hij daar niet zo ongelukkig mee.
Tbs: Ter beschikking van de regering
In de jaren zestig pleitte men voor meer vrijheid en behandeling voor patiënten met tbs.
Stalin en de Grote Terreur
De Russische oppositieleider Aleksej Navalny is overleden in de strafkolonie waar hij gevangenzat. Tijdens de Grote Terreur (1936-1938) kwijnden ongeveer 700.000 Russen weg in werkkampen.
Vrouwen onmisbaar in economische modernisering
Tine de Moor & Jan Luiten van Zanden Vrouwen en de geboorte van het kapitalisme in West-Europa 123 p. Boom, € 18,50 Dit boek is elegant uitgegeven. Mooi, stevig papier; fraaie, kleurrijke illustraties; oogstrelende opmaak. Ik kwam maar één zetfout tegen: ’tovernij.’ Of geloven de auteurs dat dit de correcte spelling is van tovenarij? Dat...
Katknuppelen, gansrijden en palingtrekken
Dieren hadden het in de zeventiende eeuw niet gemakkelijk. Katknuppelen was populair volksvermaak, net als gansrijden en palingtrekken. Ook vroegmoderne wetenschappers hanteerden niet bepaald de huidige maatstaven van diervriendelijkheid: dieren werden levend gevild en ontleed op zoek naar de wonderen van de anatomie. Ook in vroegere tijden konden uitingen van dierenliefde erg ver gaan, blijkt...
