Home Alle artikelen

Alle artikelen

Een overzicht van de artikelen die we recent hebben gepubliceerd.

Schilder Marc Chagall groeit als Jood in Rusland op als tweederangsburger. Het belemmert zijn ontwikkeling als kunstenaar, en noodgedwongen vertrekt hij naar Parijs. Maar dan lijkt de Russische Revolutie verandering te brengen. 

De Joods-Russische schilder Marc Chagall (1887-1985) was een van de succesvolste kunstenaars van de twintigste eeuw. Zijn schilderijen en geschriften bieden een uniek perspectief op de inmiddels verdwenen Joods-Russische wereld. Antisemitisme, hoop, revolutie en teleurstelling spelen daarin een grote rol. 

Chagall groeit op in de nadagen van het Russische Rijk en de begindagen van de Sovjet-Unie. Het is voor de Joodse bevolking een vijandige wereld, vol geweld en armoede. Veel Joden kiezen noodgedwongen voor een leven in de diaspora. Zo ook Chagall. Vlak voor zijn vertrek uit Moskou, in 1921, zet hij zijn herinneringen aan zijn jeugd op papier. 

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.

Synagogen, slagers, zwervers 

Chagall wordt in 1887 geboren in het dorpje Liozna, een van de vele sjtetls in het Russische Rijk. Dat zijn traditionele Joodse plattelandsgemeenschappen van ambachtslieden en handelaren. Chagalls moeder verkoopt kruiden vanuit huis, zijn vader handelt in haring. Thuis spreken ze Jiddisch.  

De sjtetl Liozna is gelegen in het tegenwoordige Belarus. Sinds de Poolse Delingen (1772-1795) en het Congres van Wenen (1815) behoort het gebied tot het Russische Rijk. Bovendien is het onderdeel van het Joodse Vestigingsgebied. Dit is het enige deel van het Russische Rijk waarin Joden zich mogen vestigen. Reizen buiten het gebied is voor hen verboden. Het Vestigingsgebied beslaat het tegenwoordige Litouwen, Belarus, Oost-Polen, Moldavië, West-Oekraïne en gedeelten van het westen van Rusland. Volgens de volkstelling van 1897 wonen er dan 4,8 miljoen Joden, ruim 90 procent van alle Joden in het Russische Rijk.  

Bruiloft in een Sjtetl
Bruiloft in een Sjetl. Schilderij door Isaak Asknaziy, 1893.

Het leven in de sjtetl is zwaar, veel mensen leven in armoede. Aan het eind van de negentiende eeuw zorgt dit binnen het Vestigingsgebied voor een trek van miljoenen Joden naar grotere steden. Ook het gezin Chagall trekt van de sjtetl naar de nabijgelegen stad Vitebsk. Daar groeit hij op.  

Vitebsk bestaat op dat moment voor meer dan de helft uit Joodse inwoners. Chagall beschrijft het als een dynamische plek: ‘Vitebsk is een wereld op zich; een vreemde stad, een ongelukkige stad, een vervelende stad, honderden synagogen, slagers, zwervers. Was dit Rusland? Het is gewoon mijn stad.’ Het Joods-Russische Vitebsk is van grote invloed op zijn latere werk. 

Chagalls complexe identiteit 

Steden bieden kansen op het gebied van arbeid en onderwijs. Ook voor de jonge Chagall, die thuis alleen Jiddisch spreekt. Zijn moeder wil hem naar een Russische school sturen, waar Joden eigenlijk ongewenst zijn. Het lukt haar, maar er is veel geld voor nodig. Voor Chagall is het een waardevolle zet die zijn wereld blijvend vergroot. Op deze school maakt hij zich het Russisch eigen en leert hij zich als Joodse jongen verhouden tot de nieuwe Russische omgeving waarin hij zich onderdompelt.  

Marc Chagall in 1920
Marc Chagall in 1920. Foto door Pierre Chournoff.

Hier wordt Chagall zich sterk bewust van zijn Joodse identiteit. De Russische wereld is voor hem een verrijking, maar ook een wereld die op vijandelijke wijze zijn Joodse identiteit benadrukt. Zijn leraren en klasgenoten zien hem als ongewenst. ‘Zijn we niet allemaal gelijk, ambtenaren, soldaten, politieagenten en schooljongens?’, schrijft hij er later over. ‘Maar op deze school laten ze geen Joden toe.’  

Door deze achterstelling in de Russische wereld ontwikkelt Chagall een complexe Joods-Russische identiteit. Het wordt een terugkerend thema in zijn schilderijen. Bekend is het schilderij Ik en het dorp (1911), waarop een geit oog in oog staat met een groen menselijk gezicht. De Levensboom uit de Hebreeuwse Bijbel staat op de voorgrond. Op de achtergrond zijn een Russisch-Orthodox kerkje en kleine houten huisjes in felle kleuren te zien. Een herinnering aan het Liozna van zijn jeugd. 

Geen levensrecht 

Chagall ontplooit in Vitebsk zijn artistieke talenten. Op zijn twintigste, het is dan 1907, wil hij die verder ontwikkelen in Sint-Petersburg, de hoofdstad van tsaristisch Rusland. Hij verlangt ernaar los te komen van zijn antisemitische omgeving. ‘Als ik tenminste een kunstenaar ben, ben ik een mens,’ schrijft hij. Maar Sint-Petersburg ligt buiten het Vestigingsgebied, op voor Joden verboden terrein. ‘Om in Petersburg te kunnen wonen, heb je niet alleen geld nodig, maar ook een speciale vergunning. Ik ben Joods.’ 

Via de schilder Joeri Pen, van wie hij zijn eerste schilderlessen krijgt in Vitebsk, weet hij toch de juiste papieren te bemachtigen waarmee hij naar Petersburg kan gaan. Na meerdere pogingen wordt Chagall toegelaten tot de Keizerlijke Kunstacademie. De armoede waarin hij leeft is enorm. Niet alleen voor hem: ‘Het werd me toen duidelijk dat in Rusland niet alleen Joden geen levensrecht hebben, maar ook de Russen die als ongedierte leven, zo dicht op elkaar.’  

Zonder de juiste papieren is Sint-Petersburg voor Joden verboden terrein 

Chagall ontwikkelt zich en stapt al snel over naar de Zvantseva-school, waar hij een belangrijke leermeester krijgt. Zijn naam is Leon Bakst. Hij is van grote invloed op het wereldbeeld van Chagall: ‘Ik, die geen flauw benul had dat er ergens een Parijs in de wereld was, vond een miniatuur-Europa in de school van Bakst.’ Hij herkent zich in zijn nieuwe leermeester: ‘Hij is een Jood. De gedachte kwam bij me op dat hij niet ver van mijn getto geboren kon zijn. Naar school gaan bij Bakst, hem zien, verwarde me, ik weet niet waarom. Bakst. Europa. Parijs.’ 

Voorbereiden op oorlog 

Via Bakst verbreedt Chagall zijn horizon. ‘Ik wil een nieuwe wereld zien. Heb je ooit gehoord van klassieke tradities, van de schilder met het afgesneden oor, van kubussen, van vierkanten, van Parijs?’ Chagall vertrekt naar de Franse hoofdstad, ondanks dat Bakst tegen is. Hij komt terecht in kunstenaarskolonie La Ruche in de wijk Montparnasse.  

Zijn leven buiten Rusland geeft Chagall de mogelijkheid om terug te denken aan thuis. Hij drukt zijn herinneringen uit in zijn schilderijen, bijvoorbeeld in Zelfportret met zeven vingers uit 1913. Hier beeldt hij zichzelf af terwijl hij een Joods-Russisch tafereel schildert. Terwijl op de achtergrond de Eiffeltoren zichtbaar is, denkt hij aan Joods-Rusland, dat hij in dromerige kleuren op het doek zet. 

Op artistiek gebied is dit voor Chagall een belangrijke tijd en hij maakt een aantal van zijn meest beroemde werken, waaronder De violist uit 1912-1913. Hierin verbeeldt hij de sjtetl uit zijn jeugd, met een dansende violist boven een Russisch dorp, vol houten huisjes en besneeuwde daken.  

Terwijl Chagall in Parijs floreert als schilder, dalen de betrekkingen tussen de Europese grootmachten tot een dieptepunt. De Europese hoofdsteden bereiden zich voor op oorlog. Die komt er. Chagall wil terug naar Rusland om daar zijn schilderscarrière voort te zetten. Op de vooravond van de Eerste Wereldoorlog weet Chagall Parijs nog net te verlaten en via Berlijn terug naar Vitebsk te reizen.  

Pogroms

De legers van de tsaar vechten tegen de Duitse troepen, die naar het oosten oprukken. Maar Chagall geniet terug in Rusland van meer vrijheden, en zelfs van privileges. Als bekende schilder mag hij vrij reizen naar Petrograd (Petersburg krijgt deze meer Russisch klinkende naam vanwege de oorlog met Duitsland). Ook hoeft hij niet in militaire dienst en krijgt hij een administratieve functie bij de overheid.  

In de laatste jaren van tsaristisch Rusland woekert het antisemitisme nog altijd voort.  

Pogroms komen in het Russische Rijk al langere tijd veel voor. Ze worden aanvankelijk gevoed door de moord op tsaar Alexander II in 1881. Hoewel de dader geen Jood is, houden de Russen de Joden verantwoordelijk voor de aanslag. Dat leidt tot een eerste grote golf van pogroms: Joden worden aangevallen en vermoord, en hun bezit wordt vernield. Na 1881 volgen nog twee golven van pogroms, tussen 1903 en 1906 en tijdens de Russische Burgeroorlog van 1917-1922. Duizenden mensen komen om. Ook de slechte economische omstandigheden voeden het anti-Joodse geweld. Veel Joden werken als handelaar of tussenpersoon. Bij een mislukte oogst of een economische crisis wijzen de Russen hen vaak aan als zondebok. 

Pogrom in Kiev eind negentiende eeuw
Een pogrom in Kiev, eind negentiende eeuw.

Ondanks zijn privileges ontkomt Chagall niet aan het antisemitisme. Tijdens de oorlogsjaren in Petrograd is hij getuige van een pogrom: ‘Zodra ze me zien, vragen ze: ‘’Jood of niet?’’ Mijn dood zou zinloos zijn. Ik wil zo graag leven.’ Het antisemitisme drukt een zware stempel op Chagall. Wanneer hij terugblikt op het weerzien met Bakst, na zijn tijd in Parijs, schrijft hij: ‘Ik weet dat Bakst extreem zenuwachtig is. Net als ik. Maar wat? Had ik in Rusland moeten blijven? Ik had daar, nog een jongen, bij elke stap gevoeld, ze hadden het me laten voelen! Dat ik een Jood was.’  

Bevrijdingsbeweging 

Het antisemitisme en de chaos van de Eerste Wereldoorlog hebben voor grote groepen Joden een mobiliserende werking. Ook Chagall spreekt zich steeds vaker uit over politiek. Hij schrijft over revolutie en een mogelijke terugkeer van Lenin: ‘Op het Znamenskaya-plein begonnen mensen te fluisteren: ‘’Is het waar dat hij vanuit Duitsland Rusland is binnengekomen in een verzegelde wagen?’’’ 

Voor veel Joden die worden geconfronteerd met discriminatie en geweld, is het marxisme een aantrekkelijke stroming. Het vertegenwoordigt voor hen een belofte van deelname aan een bevrijdingsbeweging, gebaseerd op internationalisme en modernisering. Het marxisme vormt de basis van verschillende Joodse politieke partijen en bewegingen, waaronder de Algemene Joodse Arbeidersbond, kortweg De Bund. Deze beweging trekt vooral jonge Joden aan die zich verzetten tegen antisemitisme en streven naar integratie van Joden in het Russische politieke systeem. Anderen sluiten zich aan bij bredere socialistische partijen, zoals de Russische Sociaaldemocratische Arbeiderspartij (RSDAP) en de Socialistisch-Revolutionaire Partij (SR). 

Ondanks zijn privileges ontkomt Chagall niet aan het antisemitisme

Chagall juicht de opkomst van deze partijen toe, maar hij sluit zich bij geen enkele partij aan. Hij heeft namelijk geen sterke marxistische overtuigingen. Hij ziet revolutionaire stromingen vooral als kans voor emancipatie van de Joden in Rusland. Een mogelijke revolutie is voor hem een gebeurtenis van hoop, die Joden vrijheid en gelijkheid kan brengen. 

Revolutie 

‘Vrijheid en het einde van de oorlog. Vrijheid in alles. Vrijheid voor iedereen,’ schrijft Chagall over de Februarirevolutie van 1917. ‘Ik rende naar het Znamenskaya-plein, de Nevski Prospekt en weer terug. Overal schoten. De kanonnen werden opgesteld. Leve de Doema! Leve de Voorlopige Regering!’ De revolutie is een feit en Chagall keert terug naar Vitebsk. Voor het eerst wordt hij als Joodse man als volwaardig burger erkend. De nieuwe machthebbers benoemen hem zelfs tot Commissaris voor de Schone Kunsten van de regio Vitebsk.  

In 1919 richt Chagall de Volkskunstacademie van Vitebsk op, waar hij kunst wil maken voor het proletariaat. Al snel trekt de school bekende kunstenaars, waaronder Kazimir Malevich (1879-1935), de grondlegger van het suprematisme. Als schoolhoofd krijgt Chagall de erkenning waar hij naar verlangt. Aanvankelijk draagt hij de jonge Sovjetstaat een warm hart toe. Hij maakt posters die de staatsideologie van de Sovjets vertolken. 

Door de openheid in zijn schilderwerk krijgt hij conflicten met Malevich 

In de eerste jaren na de revolutie genieten kunstenaars nog veel artistieke vrijheid. Chagall maakt, naast zijn revolutionair geïnspireerde werk, gebruik van deze mogelijkheden. Maar hij krijgt artistieke conflicten met Malevich. Diens geometrische stijl staat haaks staat op Chagalls dromerige beelden. Als rijzende ster trekt Malevich al snel de meeste studenten naar zich toe. 

Chagall vertrekt noodgedwongen

Hoewel Joden in Sovjet-Rusland officieel gelijke rechten hebben, wordt hun leven nauwelijks beter. Het communistische experiment loopt voor velen al snel uit op een teleurstelling. De beloofde seculiere Joodse cultuur komt niet tot bloei, er heerst armoede, het antisemitische geweld houdt aan en het regime wordt steeds repressiever.  

Chagall verliest zijn positie als hoofd van de Volkskunstacademie aan Malevich. In 1920 verlaat hij Vitebsk noodgedwongen en gaat hij teleurgesteld naar Moskou. Dit vertrek betekent het einde van zijn directe betrokkenheid bij het revolutionaire artistieke experiment in de Sovjet-Unie. Vlak buiten Moskou geeft hij nog een korte periode les aan weeskinderen. Het is een leven in armoede dat hij niet lang volhoudt. Chagall denkt weer na over emigratie. 

Marc Chagall in 1941
Marc Chagall in 1941. Foto door Carl van Vechten.

Hij is niet de enige. In de eerste jaren na de revolutie vertrekken tussen de 1,5 en 3,5 miljoen Joden uit Rusland, de meesten met bestemming Palestina, de Verenigde Staten of West-Europa. Teleurgesteld in de uitkomst van de revolutie, kiest Chagall opnieuw voor Parijs. In 1922, vlak voordat hij Rusland verlaat, schrijft hij: ‘Misschien zal Europa me gaan liefhebben, en met haar, ook mijn Rusland.’ Aanhoudende armoede en antisemitisme zijn voor hem doorslaggevend: ‘Noch het Rusland van de tsaren, noch het Rusland van de Sovjets had me nodig. Ze vonden me onbegrijpelijk, vreemd.’ 

Meer weten:

  • Mijn leven (2020) van Marc Chagall bevat zijn jeugdherinneringen, etsen en tekeningen. 
  •  The Russian Revolution. A New History (2018) door Sean McMeekin biedt een volledige geschiedenis van de Russische Revolutie. 
  •  The Russian Jewish Diaspora and European Culture, 1917-1937 (2012) door Jörg Schulte, Olga Tabachnokova en Peter Wagstaff gaat over de emigratie van Russische Joden naar Europa. 
Portret van Chagall
Portret van Chagall
Artikel

De Joodse Marc Chagall hoopte altijd op erkenning van zijn moederland Rusland 

Schilder Marc Chagall groeit als Jood in Rusland op als tweederangsburger. Het belemmert zijn ontwikkeling als kunstenaar, en noodgedwongen vertrekt hij naar Parijs. Maar dan lijkt de Russische Revolutie verandering te brengen.  De Joods-Russische schilder Marc Chagall (1887-1985) was een van de succesvolste kunstenaars van de twintigste eeuw. Zijn schilderijen en geschriften bieden een uniek...

Lees meer
Protest tegen Gerrymandering, Washington 7 december 2022. C ANP Eman Mohammed
Protest tegen Gerrymandering, Washington 7 december 2022. C ANP Eman Mohammed
Artikel

Valsspelen door gerrymandering doen Amerikaanse partijen al 200 jaar

Het parlement van de Amerikaanse staat Texas stemt in met de herindeling van de kiesdistricten in het voordeel van de Republikeinen.

Lees meer
Download de minispecial over de bevrijding van Indonesië, 80 jaar geleden
Download de minispecial over de bevrijding van Indonesië, 80 jaar geleden
Nieuws

Download de minispecial over de bevrijding van Indonesië, 80 jaar geleden

‘Wij, het volk van Indonesië, verklaren hierbij de onafhankelijkheid van Indonesië.’ Op 17 augustus is het tachtig jaar geleden dat Soekarno de onafhankelijkheidsverklaring van Indonesië voorlas. In een gratis digitale special leest u verhalen over de geschiedenis van het land. In deze gratis special: Vul uw e-mailadres in en u kunt direct de special downloaden.

Lees meer
De nucleaire faciliteit van Israël in de Negev Woestijn.
De nucleaire faciliteit van Israël in de Negev Woestijn.
Artikel

Israëls kernbom is een publiek geheim

De nucleaire aspiraties van landen als India, Irak en Iran kunnen rekenen op scherpe internationale veroordeling. Maar Israël komt weg met een eigen atoomprogramma door het stil te houden. En de Amerikanen accepteren dat. In juni 2025 voerden de Israëlische luchtmacht en ’s lands geheime dienst Mossad ‘operatie Rijzende Leeuw’ uit. Met honderden aanvallen werd...

Lees meer
Beatrice de Graaf
Beatrice de Graaf
Column

Pseudopacifisten willen dat Oekraïne opgeeft

Waren er nog maar echte pacifisten. Dat hoor ik enkele wetenschappers en publicisten tegenwoordig verzuchten. Waarbij ze vaak de handen ten hemel gooien uit afgrijzen over de wapensteun aan Oekraïne. Ze zijn in goed gezelschap. Want ook de Russische dissident Aleksej Navalny uitte in een van zijn laatste berichten zijn teleurstelling over het uitblijven van...

Lees meer
Aus der Fünten in Kamp Westerbork, 1942.
Aus der Fünten in Kamp Westerbork, 1942.
Recensie

Ferdinand aus der Fünten: hoe kon een winkelbediende uitgroeien tot monster?

Hoe groeide een ogenschijnlijk doodnormale winkelbediende uit tot de man die verantwoordelijk was voor de deportatie van tienduizenden Joden uit Nederland? De podcast De Jodenjager portretteert Ferdinand aus der Fünten en trekt parallellen tussen de jaren dertig en het heden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Aus der Fünten als SS-Hauptsturmführer verantwoordelijk voor de deportatie van...

Lees meer
Gevangenis op Goli Otok
Gevangenis op Goli Otok
Artikel

Tito laat communistische dissidenten opsluiten in eigen goelag

De Joegoslavische dictator Josip Broz Tito had in het Westen krediet vanwege zijn verzet tegen het stalinisme. Maar in zijn eigen land rekende hij meedogenloos af met communisten die zijn dissidente lijn niet volgden. Daarvoor liet hij in 1948 op een kaal rotseiland, Goli Otok, een eigen goelag inrichten.   Ruim twee jaar na afloop van...

Lees meer
Grove satire als South Park legde al in de patriottentijd de vinger op de zere plek
Grove satire als South Park legde al in de patriottentijd de vinger op de zere plek
Recensie

Grove satire als South Park legde al in de patriottentijd de vinger op de zere plek

In Sermon on the ‘Mount, de eerste aflevering van alweer het 27de seizoen van South Park, pakken makers Matt Stone en Trey Parker president Donald Trump keihard aan. Niet alleen deelt hij het bed met Satan, maar ook zien we een levensechte Trump – lang leve AI – door de woestijn kruipen, waarbij hij al...

Lees meer
Het enige bewaard gebleven beeld gemaakt door Hana's ornamentmachine
Het enige bewaard gebleven beeld gemaakt door Hana's ornamentmachine
Artikel

Deze voorloper van AI nam designers werk uit handen

In korte tijd heeft AI de ontwerperswereld veroverd. Programma’s als Midjourney en Firefly creëren nieuwe designs op basis van simpele opdrachten. Dit was honderd jaar geleden nog ondenkbaar. Of toch niet? De Nederlandse ontwerper Herman Hana presenteerde in 1916 een uitvinding die zijn tijd ver vooruit was. Het was een verbijsterende uitvinding, die Hana op...

Lees meer
Leontien van Moorsel en Jeannie Longo strijden om het geel.
Leontien van Moorsel en Jeannie Longo strijden om het geel.
Interview

Tour de France Femmes: ‘Voor veel vrouwen begon fietsen als uitvlucht’

Op zaterdag 1 augustus begint de Tour de France Femmes 2026. Kunsthistoricus Julia Mullié en sportcommentator Tim de Vries schreven een boek over de geschiedenis van die wedstrijd: Vive le Tour, vive les femmes. De aandacht voor de vrouwentour is lange tijd veel minder geweest dan voor die van de mannen. Ten onrechte, meent Mullié....

Lees meer
Demonstrant vergelijkt Alligator Alcatraz met concentratiekampen
Demonstrant vergelijkt Alligator Alcatraz met concentratiekampen
Artikel

Staan Rafah en Alligator Alcatraz in een traditie van concentratiekampen?

Israël wil honderdduizenden Palestijnen samendrijven in Rafah en zo ‘een humanitaire stad’ creëren. Critici noemen het een ‘concentratiekamp’ – tot verontwaardiging van Israël. Het vindt dat deze term verwijst naar de nazi’s en de Holocaust. Maar dat klopt niet: de eerste concentratiekampen ontstonden al in de negentiende eeuw.  Toen Cubaanse rebellen de onafhankelijkheid van Spanje...

Lees meer
Bij Dybbøl verloren de Denen bijna de helft van hun bevolking
Bij Dybbøl verloren de Denen bijna de helft van hun bevolking
Artikel

Bij Dybbøl verloren de Denen bijna de helft van hun bevolking

Dybbøl: de naam van dit plaatsje in Denemarken staat synoniem voor een pijnlijke nederlaag in 1864 tegen het Pruisische leger. De Denen verloren een derde van hun grondgebied en de helft van de bevolking. Voor de Pruisen was de Slag bij Dybbøl de eerste van een reeks overwinningen die leidde naar de vereniging van Duitsland. ...

Lees meer
Loginmenu afsluiten