Alle artikelen
Naar aanleiding van deze en andere discussies over het fenomeen ‘Duitsers als slachtoffers’ hebben enkele Duitsland-specialisten een fraaie bundel samengesteld waarin zij de voornaamste discussies en trends bespreken. De bundel, Duitsers als slachtoffers, is nadrukkelijk bedoeld voor het grote publiek en de bijdragen zijn even leesbaar als leerzaam.
Anders dan de titel doet vermoeden, maar volkomen terecht, plaatsen de redacteuren en de auteurs zelf al de nodige kanttekeningen bij de begrippen ‘Duitse slachtoffers’ en ‘einde van een taboe’. In de eerste plaats komt duidelijk naar voren dat de auteurs het begrip ‘slachtoffer’ met de nodige reserves hanteren. Met name Patrick Dassen is in een fraaie studie over de bombardementen zeer expliciet: het begrip ‘slachtoffer’ moet altijd worden gezien in de context van het feit dat Duitsland de oorlog is begonnen: Duitsers zijn dan wel slachtoffers, maar van geweld dat ze zélf hebben ontketend.
In de tweede plaats relativeren de auteurs het begrip ’taboe’. In de Bondsrepubliek wordt wel gesuggereerd dat er tot voor kort geen aandacht mócht zijn voor het lot van de Duitse bevolking. Uit de verschillende bijdragen blijkt dat dit schromelijk overdreven is. Krijn Thijs laat overtuigend zien dat de Duitse slachtoffers midden jaren tachtig onder Kohl al prominent in het publieke debat aanwezig waren.
Chris Lorenz gaat nog verder terug in de tijd. In een elegant betoog maakt hij duidelijk dat al in de eerste decennia na de oorlog het Duitse lijden en de deutsche Katastrophe centraal stonden. Hiermee werd het verlies van de gebieden in Oost-Europa en het lot van de Vertriebenen bedoeld. Pas later kwam er – vooral onder invloed van het buitenland en de jongere generaties – schoorvoetend aandacht voor zaken als de Holocaust. En dan nog, zo merkt Lorenz terecht op, is de Duitse bijdrage aan de feitelijke geschiedenis van de genocide erg magertjes. Eigenlijk pas sinds kort houdt een nieuwe generatie Duitse historici zich hiermee actief bezig – met even provocatieve als interessante resultaten.
Blijft de vraag waarom er de laatste vijftien jaar onder Duitse historici, en vooral onder het publiek, behoefte is ontstaan aan het verhaal over het Duitse lijden. De auteurs leggen de nadruk op de generatiewisseling: de generatie die de oorlog als kind heeft meegemaakt, dus volstrekt weerloos en hulpeloos en in zekere zin volstrekt onschuldig was, wil zijn verhaal kwijt. Dat zien we wel vaker, dat trauma’s naar boven komen bij nadering van de pensioenleeftijd. Wat niet als verklaring aan de orde komt, is de psychologisering en medicalisering van het wetenschappelijk debat in de westerse wereld, waarbij het ‘slachtofferschap’ een grote rol speelt.
De thema’s van de bijdragen zijn zonder uitzondering interessant en de kwaliteit is hoog. Op twee buitenlanders na zijn de auteurs Nederlandse historici. Het is verheugend om te kunnen constateren dat inmiddels drie generaties Nederlandse historici zich op hoog niveau bezighouden met de Duitse geschiedenis. Merkwaardig detail is dat de auteurs zonder uitzondering werkzaam zijn in de Randstad. Blijkbaar is – op een enkele uitzondering na – de belangstelling voor Duitsland in onze grensstreken naar de periferie gedrongen.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Iedereen slachtoffer
Slachtofferschap behoort langzamerhand tot de fundamentele mensenrechten. Zo waren er de laatste jaren verschillende grote discussies waarbij Duitsers nadrukkelijk als slachtoffers van het nazisme en de Tweede Wereldoorlog werden geportretteerd. In 2002 publiceerde Jörg Friedrich Der Brand, waarin hij niet schroomde om de woordkeus en de beeldspraak van genocide en Holocaust over te nemen. Minstens...
Vreemden in de Oudheid
Zoals van Simon Vestdijk werd gezegd dat hij sneller schreef dan God kan lezen, publiceert Fik Meijer bijna sneller dan de recensent kan verwerken. De nieuwe ‘Meijer’ vertoont alle kwaliteiten van zijn vorige boeken, maar ook de bekende zwaktes. Het thema ‘integratie en discriminatie’ is natuurlijk hoogst actueel. In 300 bladzijden geeft de auteur een...
Christelijke twijfelaars
Symptoom van de jaren zestig
Ralph Waver, wie was dat ook weer? In juni 1970 deserteerde hij van de in Vlaardingen aangemeerde USS Marias. Bekenden in Amsterdam brachten hem naar Release, een typisch alternatieve hulporganisatie, die Waver onderdak verschafte. Daarna brak het juridische gevecht los. Waver was de eerste Amerikaanse deserteur die in Nederland asiel vroeg, een waagstuk van jewelste....
Het GPV: voorganger van de ChristenUnie
ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers stapt uit de politiek. Een van de partijen waaruit de ChristenUnie is voortgekomen, was het Gereformeerd Politiek Verbond (GPV).
Het bombardement op Guernica
Op 26 april 1937 voeren vliegtuigen van het Duitse Condor Legioen een verraderlijke aanval uit op het Noord-Spaanse stadje Guernica. In korte tijd staat het stadje volledig in brand. Maar pas in 1997 komen er Duitse verontschuldigingen voor het barbaarse bombardement. Guernica was ook slachtoffer geworden van een propagandaslag. Meer dan 1600 doden, een kwart...
Jeanne d’Arc hielp de Franse kroonprins
Op haar dertiende hoort een arm herdersmeisje voor het eerst stemmen in haar hoofd. Ze moet haar diensten aanbieden aan de Franse kroonprins, zeggen ze, en strijden tegen de Engelsen. Met de hulp van Jeanne d'Arc wordt de prins gekroond tot koning Karel VII van Frankrijk. Maar als zij uiteindelijk gearresteerd wordt, is hij daar niet zo ongelukkig mee.
Tbs: Ter beschikking van de regering
In de jaren zestig pleitte men voor meer vrijheid en behandeling voor patiënten met tbs.
Stalin en de Grote Terreur
De Russische oppositieleider Aleksej Navalny is overleden in de strafkolonie waar hij gevangenzat. Tijdens de Grote Terreur (1936-1938) kwijnden ongeveer 700.000 Russen weg in werkkampen.
Vrouwen onmisbaar in economische modernisering
Tine de Moor & Jan Luiten van Zanden Vrouwen en de geboorte van het kapitalisme in West-Europa 123 p. Boom, € 18,50 Dit boek is elegant uitgegeven. Mooi, stevig papier; fraaie, kleurrijke illustraties; oogstrelende opmaak. Ik kwam maar één zetfout tegen: ’tovernij.’ Of geloven de auteurs dat dit de correcte spelling is van tovenarij? Dat...
Handelsoorlogen waren vaak een opmaat naar militair geweld
Je zou denken dat Nederland er na tachtig jaar strijd wel genoeg van zou hebben. Maar nee: vier jaar na de Vrede van Munster raakt de Republiek opnieuw in oorlog, ditmaal met Engeland, voormalig bondgenoot in de strijd tegen Spanje. In een serie zeeslagen betwisten de landen elkaar de hegemonie op de wereldzeeën. De oorlog...
Katknuppelen, gansrijden en palingtrekken
Dieren hadden het in de zeventiende eeuw niet gemakkelijk. Katknuppelen was populair volksvermaak, net als gansrijden en palingtrekken. Ook vroegmoderne wetenschappers hanteerden niet bepaald de huidige maatstaven van diervriendelijkheid: dieren werden levend gevild en ontleed op zoek naar de wonderen van de anatomie. Ook in vroegere tijden konden uitingen van dierenliefde erg ver gaan, blijkt...
