Alle artikelen
Henk Poort staat in de gedaante van Rembrandt van Rijn als een gek te schilderen en daarbij te zingen. De penseelvoering heeft iets van Karel Appel. Heftige, brede bewegingen, grote klodders verf. Een bezield – nee, bezeten artiest. Zo was onze Rembrandt. Als Rembrandt had geschilderd zoals Henk Poort ons doet voorkomen, was er eerder een Appel uit gekomen dan een Rembrandt. Maar nu ja, het gaat niet zozeer om historische authenticiteit als wel om de metafoor. Rembrandt-de-musical geeft ons Rem the man. Rem de rebel.
Rembrandt leeft. Behalve met tal van tentoonstellingen werd zijn 400e geboortedag gevierd met boeken, vlaggen, bekers, wijn, pesto, koekjes, televisieprogramma’s, optochten, verkleedpartijen, symposia. Rembrandt is hot. Rembrandt is een merk. Rembrandt is voor het hele volk. Rembrandt stikt in de omhelzingen en hij verzuipt in de zee van merchandising. Het is allemaal tussen schattig en belachelijk. Wie was Rembrandt? Ik weet het niet. Niemand weet het, ook al zit Rudi Fuchs hem op zijn vingers te kijken. Rembrandt was een fabelachtig schilder, tekenaar, etser. Dat staat vast.
De tijd heeft van hem een voorbeeldige vaderlandse held gemaakt. Eenvoudige jongen, molenaarszoon, maar mag toch naar de Latijnse school. Hij wordt dan schilder, een beroep waar je heel goed je brood mee kunt verdienen. Wat volgt is een schitterende carrière met ups en downs, met rijkdom en armoede, met liefdesgeschiedenissen en conflicten. Het resultaat: een oeuvre met een gouden rand. Internationaal hoog gewaardeerd. Toeristische trekpleister. Zowel het werk als het leven biedt zoveel aanknopingspunten, zoveel raadsels, zoveel tegenstrijdigheden, zoveel magie, dat elke tijd uit dat materiaal zijn eigen glanzende held kan boetseren. Rubberen Rembrandt.
In de negentiende eeuw, toen onze pasgevormde natiestaat onder Oranje na de scheiding van de Zuidelijke Nederlanden behoefte had aan een door de Romantiek gekleurde Vaderlandse Held, kwam de Noord-Nederlandse tegenhanger van de exuberante Vlaamse hoveling Rubens in beeld: Rembrandt van Rijn. Immerzeel schreef in 1839 een lofrede. Rembrandt was de Shakespeare van de schilderkunst. Hij was niet alleen talentvol, maar hij was ook vlijtig, zegt de brave borst met nadruk. Vlijt was een vaderlandse deugd en dus bezat Rembrandt die. Immerzeel wil de naam van Rembrandt zuiveren ‘om den grooten kunstenaar in het helder licht der waarheid te kunnen plaatsen’. Waarheid is in dit verband: zoals de kunstenaar moet zijn. Het is aandoenlijk.
Conrad Busken Huet schreef eind negentiende eeuw de veelgeroemde studie Het Land van Rembrandt, over de Noord-Nederlandse beschaving in de zeventiende eeuw. Hij nam daarvoor een lange aanloop in de veertiende, vijftiende en zestiende eeuw, en schreef ondanks de titel maar een betrekkelijk klein stukje over de meester zelf. Kennelijk was in de naam Rembrandt alleen al de essentie van de zeventiende-eeuwse beschaving gegeven. De zeventiende eeuw is het voorbeeld en de kern van de nationale identiteit.
In 1906 ronkt Lodewijk Van Deyssel zijn partijtje mee over ‘de mystische realist’ Rembrandt. In een herdenkingstoespraak in de Westerkerk wordt hij door H.P.G. Quack vooral geïdentificeerd met zijn innige, religieuze, mystieke schilderijen. Rembrandt als heilige. De Duitse bezetter kon ook aardig met Rembrandt als arische held uit de voeten, al hadden ze er wel enige moeite mee zijn contacten met Joods Amsterdam te verdoezelen of te rechtvaardigen.
In 2006 wordt de behoefte aan een vaderlands kompas, een formulering van de Nederlandse identiteit, opnieuw gevoeld. En Rembrandt is daarvan opnieuw de blaamloze focus, maar nu met trekjes die we in ons tijdsgewricht graag in een held zien: individualisme, opstandigheid, eigenzinnigheid. De vlekken op zijn blazoen worden gezien als les défauts de ses qualités. Het maakt het genie menselijk en benaderbaar. Een van ons. Hij is een nationale held met wie we voor den dag kunnen komen. Hij treedt voor ons in het krijt. De prachtige tentoonstelling Rembrandt-Caravaggio kreeg zodoende het karakter van een voetbalwedstrijd Nederland-Italië. Met alle waardering voor het artistieke en inventieve spel van de Italiaan, won toch de wat boerse en stoere, maar beweeglijke en spannende stijl van de Nederlander.
Straks zijn de Rembrandt-artikelen weer uit de schappen verdwenen. Volgend jaar vieren we het 400e geboortejaar van Michiel Adriaenszoon de Ruyter. Ook zo’n Vaderlandse Held. Maak de borst maar nat.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Rem the man
Henk Poort staat in de gedaante van Rembrandt van Rijn als een gek te schilderen en daarbij te zingen. De penseelvoering heeft iets van Karel Appel. Heftige, brede bewegingen, grote klodders verf. Een bezield – nee, bezeten artiest. Zo was onze Rembrandt. Als Rembrandt had geschilderd zoals Henk Poort ons doet voorkomen, was er eerder...
Libanon
Half juli vergeleken twee columnisten van de Washington Post, nota bene op dezelfde dag, de juist begonnen vijandelijkheden tussen Israël en Hezbollah met het begin van de Eerste Wereldoorlog. In de zomer van 1914, aldus de beide columnisten, raakten de Europese grote mogendheden zonder dat zelf eigenlijk te willen betrokken bij een omvangrijk militair conflict,...
Racismealarm
Sociologisch onderzoek vraagt vaak naar de bekende weg. Wie zijn ogen niet in zijn zak heeft en het oor regelmatig te luisteren legt op borrels, recepties, verjaarsfeestjes en in de kroeg, weet wel zo’n beetje hoe het Nederlandse volk over de wereld denkt. Het verbaast me dan ook dat er zo’n ophef wordt gemaakt over...
Eurocentrisme
Op het laatste moment nam ik van een andere docent een cursus over de mondialisering over. Vandaar dat ik ook maar het voorgeschreven handboek overnam: C.A. Bayly, The Birth of the Modern World, 1780-1914. Bovendien had ik over dat handboek al veel goeds gelezen. Het zou een meesterwerk zijn dat alle andere handboeken over de...
De slechtste president van Amerika
Een bekend gezelschapsspel onder geschiedschrijvers van de Verenigde Staten is de beantwoording van de vraag wie de beste Amerikaanse president was. Over de drie besten, Abraham Lincoln, George Washington en Franklin D. Roosevelt, bestaat eigenlijk geen verschil van mening. Over de volgorde na deze drie kan echter langdurig worden getwist. Veel minder interesse is er...
Kwaliteit wint niet altijd
Dertig jaar geleden, op 1 april 1976, begonnen twee straatarme jongelui, Steve Jobs en Steve Wozniak, in de spreekwoordelijke garage met een computerfirma die zij Apple noemden. De daaropvolgende dertig jaar introduceerde Apple een reeks innovaties in de computerindustrie. Interessant was daarbij dat Apple die vernieuwingen niet zelf had bedacht en ook niet de firma...
Zondebok
In Good Night, and Good Luck, een film van George Clooney over de McCarthy-tijd in de Verenigde Staten, wordt een portret geschetst van Ed Murrow, een televisiejournalist van het eerste uur, die de strijd aanbindt met senator Joe McCarthy. Murrow beschouwt televisiejournalistiek als middel om het publiek onafhankelijk te informeren. Hij hecht aan alle principes...
Zelfbeheersing
Mijn leraar geschiedenis, de heer Piet van den Oort (God hebbe zijn ziel), leerde ons steeds oorzaak en aanleiding van historische gebeurtenissen te onderscheiden. De aanleiding voor de Eerste Wereldoorlog was het schot van Sarajevo; de oorzaak was veel dieper gelegen in de eeuwige confrontatie tussen Frankrijk en Duitsland, eerdere oorlogen, betwiste gebieden en andere...
Paranoia
Door een merkwaardig toeval moest ik mij binnen twee dagen verdiepen in twee sterk verwante samenzweringstheorieën. Ik moest een scriptie nakijken waarin werd betoogd dat Franklin Roosevelt van tevoren op de hoogte was van de Japanse aanval op Pearl Harbor in 1941, en ik kreeg een documentaire toegezonden waarin zonder enige aarzeling werd gesteld dat...
De schat van Lombok
Ik was een maand op Bali. Bali is een mooi eiland, met een rijke geschiedenis. Dat is een snel en makkelijk cliché, maar de toerist zal niet zo snel en makkelijk in die geschiedenis doordringen. Wat hij op het eerste gezicht ziet is veel traditie en minder de levend gehouden herinnering aan historische gebeurtenissen. Geschiedenis...
De macht van de president
Wellicht met uitzondering van een enkele autochtone bewoner van het Amazonewoud weet iedere wereldbewoner wie George W. Bush is. De Amerikaanse president is de bekendste politicus ter wereld en dat gold sedert het begin van het televisietijdperk ook voor al zijn voorgangers. Daarbij is het opvallend dat andere machtige en prominente Amerikaanse politici hun leven...
Rijksefteling
Het doelgroependenken doordrenkt de samenleving met een penetrante stank als van goedkope aftershave. Wie iets maakt voor de markt, of dat nu fotolijstjes of afwasteiltjes of haarextensies zijn, probeert afnemers te vinden. Vroeger ging dat als met een schot hagel: je ging met je spullen in een kraampje staan en je wachtte af tot er...
