Alle artikelen
Een steekpartij in de kroeg, een taxichauffeur die door de concurrentie in elkaar wordt geslagen, een trambestuurder die gemolesteerd wordt – er wordt geheid verslag van gedaan in de media. En als het faliekant verkeerd afloopt en het slachtoffer komt te overlijden, dan weet je meteen wat het onderwerp van de talkshows van die avond is. Bovendien trekt de bijkans onvermijdelijke ‘stille mars’ die erop volgt ook weer volop de aandacht.
Het grote publiek, de politici en veel wetenschappers zijn het erover eens: het leven in de stedelijke samenleving wordt steeds gewelddadiger. Ook over de oorzaak hiervan bestaat een stevige consensus: schaalvergroting, individualisering, privatisering en een sterk toegenomen mobiliteit hebben geleid tot een veel grotere anonimiteit. En iedereen snapt dat je eerder een onbekende in elkaar trapt of neersteekt dan iemand die je kent.
Deze kijk op geweld in de hedendaagse samenleving is gebaseerd op minimaal twee veronderstellingen: vroeger was er minder geweld doordat er meer sociale controle was, en geweld is puur impulsief en irrationeel, het is ongecontroleerde agressie. Vandaar dat geweld vaak wordt voorzien van adjectieven als ‘blind’ en ‘zinloos’.
Volgens de Belgische historicus Antoon Vrints, die onderzoek heeft gedaan naar geweld in de openbare ruimte in een aantal Antwerpse wijken in de eerste helft van de twintigste eeuw, ontberen bovenstaande ideeën elke empirische basis. Ze komen niet voort uit bestudering van de feiten, maar eerder uit een cultuurpessimisme dat treurt over de teloorgang van de Gemeinschaft, waarin mensen leefden in traditionele en overzichtelijke sociale verbanden, en de komst van de anonieme, kille, materialistische Gesellschaft.
Deze verwijzing naar het beroemde boek van Ferdinand Tönnies uit 1887, met die twee begrippen in de titel, maakt al duidelijk dat Vrints van mening is dat dit soort nostalgie nergens op slaat.
Op basis van zeer gedetailleerd onderzoek komt hij tot de conclusie dat veel van de veronderstellingen die ten grondslag liggen aan het idee dat onze samenleving steeds gewelddadiger wordt simpelweg niet kloppen. Zo is het absoluut onjuist om te denken dat de desintegratie van informele sociale netwerken leidt tot een stijging van geweldsincidenten.
Juist in de oude volksbuurten, waar sprake was van enorme sociale controle en een hechte gemeenschap, had geweld een heel duidelijke functie en kwam het veel vaker voor dan tegenwoordig. Geweld was een algemeen aanvaarde vorm van conflictregulering, en de reputatie van een man hing af van de mate waarin hij in staat en bereid was geweld te gebruiken. In meer welvarende buurten was dit soort geweld – dat absoluut niet ‘zinloos’ was – veel geringer, en met de ‘verburgerlijking’ van de arbeidersklasse en het minder hecht worden van de buurtgemeenschappen nam ook daar het geweld af.
Vrints ruimt in zijn boek nog veel meer misverstanden op, zoals het idee dat vroeger geweld vooral ‘expressief’ was (een tamelijk primitieve uiting van superioriteit) en tegenwoordig vooral ‘instrumenteel’ (bedoeld om gemakkelijk aan geld of seks te komen). Ook laat hij zien dat voor de overgrote meerderheid van de bevolking de kans om als slachtoffer of als dader betrokken te raken bij een geweldsincident niet is toegenomen.
Richtte de moral panic, het idee dat de samenleving helemaal de verkeerde kant op holt, zich vroeger vaak op de vermeende zedenverwildering en losbandig gedrag, nu is het vooral het geweld dat gezien wordt als bewijs dat de maatschappij desintegreert. Geweld geldt nu als de ‘ultieme normovertreding’, als iets wat volkomen irrationeel is en niet zou moeten bestaan.
Volgens Vrints komt dit vooral doordat het geweld in toenemende mate uit het leven van mensen is gedrongen. Onze samenleving is simpelweg minder gewelddadig dan vroeger, zodat geweldsincidenten veel uitzonderlijker zijn en daardoor meer aandacht trekken, waardoor het gevoel van onveiligheid versterkt wordt.
Het is een merkwaardige paradox, die in herinnering roept wat de criminoloog Willem Nagel in de jaren zestig zei tegen studenten die hem vroegen wat men kon doen tegen het toegenomen geweld: een ander ochtendblad lezen.
Het theater van de straat. Publiek geweld in Antwerpen tijdens de eerste helft van de twintigste eeuw
Antoon Vrints
367 p. Amsterdam University Press, € 39,50
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Een aanvaarde vorm van conflictrregulering
Een steekpartij in de kroeg, een taxichauffeur die door de concurrentie in elkaar wordt geslagen, een trambestuurder die gemolesteerd wordt – er wordt geheid verslag van gedaan in de media. En als het faliekant verkeerd afloopt en het slachtoffer komt te overlijden, dan weet je meteen wat het onderwerp van de talkshows van die avond...
Een aanvaarde vorm van conflictregulering
Een steekpartij in de kroeg, een taxichauffeur die door de concurrentie in elkaar wordt geslagen, een trambestuurder die gemolesteerd wordt – er wordt geheid verslag van gedaan in de media. En als het faliekant verkeerd afloopt en het slachtoffer komt te overlijden, dan weet je meteen wat het onderwerp van de talkshows van die avond...
Nederlands geheugen in één instituut
‘In juli 2013 moet er een nieuwe organisatie staan. Voor gebruikers moet er dan één ingang zijn en één loket.’ Bas Savenije, algemeen directeur van de Koninklijke Bibliotheek, licht de plannen toe voor het samengaan van zijn KB met het Nationaal Archief, één deur verder, vlak bij het Haagse Centraal Station. ‘We overleggen al twee...
Lezersforum: ‘Een kleine elite maakt de dienst uit’
Blanke oudere mannen die elkaar functies toeschuiven en niet luisteren naar de bevolking ¬ dat is het beeld dat veel deelnemers aan het lezersforum van onze bestuurders hebben. De stelling ‘De regentencultuur van de Gouden Eeuw heerst in Nederland nog steeds’ krijgt bijval van 66 procent. Slechts 23 procent ziet niets in de stelling. ‘Tot...
Ook Joodse gemeenschap vond Wilhelmina heldin
Of Rutte wel of geen excuses moet maken voor de houding van de regering in ballingschap tijdens de oorlog laat ik graag aan de dames en heren politici: dat is immers een politiek oordeel. Wel lijkt het me zinvol als historica om de historische context te verhelderen. Wat betreft de vraag of Wilhelmina...
Spoorwegbeleid in Nederland was niet uniek
In het artikel in Historisch Nieuwsblad 10/2011 over de trage start van de aanleg van de spoorwegaanleg in Nederland stelt de auteur dat regeringen in andere landen zich actief met de aanleg en de exploitatie van de spoorwegen bemoeiden, terwijl de Nederlandse regering vanaf de zijlijn toekeek. Dit beeld is onjuist. [url=https://www.historischnieuwsblad.nl/00/hn/nl/162/artikel/28345/De_slome_start_van_de_Nederlandse_Spoorwegen.html]lees het artikel[/url] ...
Creativiteit, ondernemersgeest en burgerzin
Een sprookjesweeshuis, een pratende kip en een ‘cacque-dose’ – met Frans accent. Het Amsterdam Museum, voorheen Amsterdams Historisch, is vernieuwd. Ook dit museum zet vol in op entertainment van kinderen en het voorlichten van de onwetende bezoeker. Zo’n aanpak kan zijn doel voorbijschieten, maar de nieuwe permanente tentoonstellingen Het kleine weeshuis en Amsterdam DNA zijn...
Met hart en ziel online
In Nederland heeft meer dan 90 procent van de bevolking toegang tot internet. Daarmee zijn we wereldwijd een van de koplopers. Ook wat betreft het gebruik van social media spant Nederland wereldwijd de kroon. Met een volk dat zo graag zoveel tijd op internet doorbrengt, valt te verwachten dat allerhande (amateur)historici inmiddels hun weg in...
Film: Signalementen
Clint EastwoodJ. EdgarNu in de bioscoopClint Eastwood is 81, maar maakt nog ieder jaar een film. Dat is bijzonder, maar nog bijzonderder is dat hij de laatste jaren geregeld serieuze historische films maakt. Zo filmde Eastwood vijf jaar geleden een imponerend tweeluik over de slag om het Japanse eilandje Iwo Jima in de Tweede Wereldoorlog:...
IJzeren dame zonder tanden
De naam Margaret Thatcher staat nog steeds garant voor schuimbekkende reacties. Geen Engelse ex-politicus roept meer controverse op dan de vrouw die onder meer de geschiedenis heeft gehaald als de Britse premier die het langst in het zadel zat. Van 1979 tot 1990 had Thatcher de touwtjes strak in handen en voerde zij een bikkelhard...
IJzeren dame zonder tanden
De naam Margaret Thatcher staat nog steeds garant voor schuimbekkende reacties. Geen Engelse ex-politicus roept meer controverse op dan de vrouw die onder meer de geschiedenis heeft gehaald als de Britse premier die het langst in het zadel zat. Van 1979 tot 1990 had Thatcher de touwtjes strak in handen en voerde zij een bikkelhard...
Amerikaanse dromers
In een briljant en uitdagend boek zet historicus Michael Kazin uiteen wat de linkse beweging voor de Amerikaanse samenleving heeft betekend. Op vele plaatsen leest zijn overzicht als een necrologie van progressief Amerika, een linkse traditie die nooit voet aan de grond heeft gekregen en alleen gedurende de betrekkelijk korte periode tussen 1870 en de...
