Alle artikelen
Welvaart jaren zeventig zorgde voor exploderende oplages
De krant wordt dunner en oppervlakkiger, klagen mensen die er verstand van hebben. Steeds vaker schrijven journalisten stukjes van elkaar over in plaats van zelf op onderzoek uit te gaan. Maar was het vroeger echt allemaal beter? Volgens Hans Renders, hoogleraar geschiedenis en theorie van de biografie en tot vorig jaar docent geschiedenis van de geschreven pers aan de Rijksuniversiteit Groningen, is wat we nu goede journalistiek noemen een tamelijk recent fenomeen.
‘Onderzoeksjournalistiek – lange artikelen waarvoor diepgravende research is gepleegd – is in Nederland pas in de jaren zeventig van de vorige eeuw opgekomen. Wel waren er vanaf de jaren twintig zogeheten grand reporters. Dat waren journalisten die naar exotische buitenlanden reisden en daar verslag van deden, eerst in de krant en daarna uitgebreider in boekvorm. A. den Doolaard, die de grenzen van nazi-Duitsland langstrok, is daar een voorbeeld van. Of Louis Couperus, die begin jaren twintig voor de Haagsche Post naar Indië reisde.
De echte onderzoeksjournalistiek is overgewaaid uit de Verenigde Staten. Daar bedachten krantenredacties rond 1880 dat ze geld konden verdienen door meer te bieden dan alleen nieuws. De New York World van Joseph Pulitzer liep voorop met zaken als de eerste strip – The Yellow Kid – en lezersacties met cadeaus en prijsvragen.
Ook onderzoeksjournalistieke verhalen bleken commercieel interessant. De klassieke onderzoeksjournalisten ploegden databestanden door. Zo hebben journalisten in New York rond 1900 een megafraude ontdekt doordat ze alle ponskaarten van het plaatselijke waterbedrijf onder de loep namen. Muckraking heette dat: modder harken.
In Nederland zagen uitgevers commerciële mogelijkheden na de afschaffing van het dagbladzegel – een vorm een belasting die de krant voor velen onbetaalbaar maakte – in 1869. Het aantal kranten groeide geweldig, en daarmee de noodzaak om te concurreren. De verzuilde kranten waren echter weinig geneigd tot kritische journalistiek. Tijdens de Eerste Wereldoorlog durfde alleen De Telegraaf de door de Nederlandse regering opgelegde neutraliteit te schenden door anti-Duitse artikelen te publiceren.
De hoogtijdagen van de onderzoeksjournalistiek vielen samen met de grote welvaartsstijging in de jaren zeventig. Daarnaast kwamen er meer hoogopgeleide lezers. De krantenoplages explodeerden. Er was veel geld te verdienen met journalistiek. Dat zorgde voor professionalisering. Het was niet langer mogelijk dat een hoofdredacteur tevens een politieke functie had, zoals voorheen Abraham Kuyper of Carl Romme.
Een inspiratiebron voor veel Nederlandse journalisten was de artikelenreeks van Carl Bernstein en Bob Woodward over het Watergate-schandaal rond de Amerikaanse president Nixon in 1972. In Vrij Nederland verscheen een diepgravende serie over scheepsbouwer Cornelis Verolme en de RSV-affaire. In 1989 moest staatssecretaris van Economische Zaken Albert-Jan Evenhuis aftreden nadat NRC Handelsblad na grondig onderzoek bericht had over belangenverstrengeling.
De glorietijd van de Nederlandse onderzoeksjournalistiek heeft echter maar 25 jaar geduurd. Kranten plaatsen tegenwoordig nog maar zelden grote stukken op basis van intensief eigen onderzoek. Het is een beetje modieus om te zeggen dat dit te maken heeft met culturele vervlakking. Eerder is het een kwestie van geld. Omdat steeds minder mensen papieren kranten lezen, dalen de oplagecijfers. Het rekensommetje is dan snel gemaakt.
Ik hoorde de Britse eigenaar van de Nederlandse Wegener-kranten zelfs eens beweren dat eindredacteuren van kranten overbodig zijn, want: “Internet is toch ook groot geworden zonder eindredactie?” Van zo’n uitgever hoef je niet te verwachten dat hij geld vrijmaakt voor dure onderzoeksjournalistiek.’
Dit artikel is exclusief voor abonnees
‘Glorietijd journalistiek duurde maar 25 jaar’
Welvaart jaren zeventig zorgde voor exploderende oplages De krant wordt dunner en oppervlakkiger, klagen mensen die er verstand van hebben. Steeds vaker schrijven journalisten stukjes van elkaar over in plaats van zelf op onderzoek uit te gaan. Maar was het vroeger echt allemaal beter? Volgens Hans Renders, hoogleraar geschiedenis en theorie van de biografie en...
Bouterse eist de geschiedenis op
Adviseur neemt zelf intrek in Fort Zeelandia Fort Willoughby, in 1667 bij de machtswisseling tussen Engeland en de Nederlandse Republiek omgedoopt tot Fort Zeelandia, ligt al eeuwenlang aan de oever van de Suriname-rivier dicht bij het uitgaanscentrum van Paramaribo. Als fort heeft het nooit voldaan: de Fransen konden in 1712 ongehinderd de rivier...
Opnieuw: Mussolini’s ‘dagboeken’
De geschiedenis herhaalt zich, en geschiedvervalsing ook. Dat bewijzen de Dagboeken van Mussolini, waarvan de Milanese uitgeverij Bompiani inmiddels het derde deel heeft gepubliceerd. Na de jaren 1935, 1936 en 1939 volgen 1937 en 1938 nog, en vermoedelijk ook 1942. Want ook daarop heeft de ‘ontdekker’ van de manuscripten en naaste medewerker van oud-premier Silvio...
Investeren in oorlogstijd
Productie groeide tijdens bezetting Toen in 1945 in de Britse en Amerikaanse pers foto’s verschenen van Nederlandse meisjes die samen met geallieerde militairen de bevrijding vierden, was dit aanleiding tot kritische vragen. De meisjes zagen er namelijk volstrekt gezond en doorvoed uit. Hoe was dat mogelijk? Nederland was toch door de nazi’s leeggeplunderd...
‘Oorlog was geoorloofd om problemen op te lossen’
‘In 1914 hadden alle betrokken partijen het idee dat ze iets bij oorlog konden winnen. Daarom is de Eerste Wereldoorlog er gekomen. De aanloop ernaartoe is krankzinnig ingewikkeld, maar uiteindelijk komt het erop neer dat politici dachten dat oorlog geoorloofd was om politieke problemen op te lossen.’ Willem Melching (Universiteit van Amsterdam) zoekt op de...
Lezersforum: ‘Politici hebben een kort geheugen’
‘Wie zijn geschiedenis niet kent, is gedoemd haar te herhalen.’ Met dit citaat van schrijver-filosoof George Santayana (1863-1952) betuigt E.R. van Dooren haar instemming met de stelling van deze maand, die luidt: ‘Onze politici zouden meer historisch besef moeten hebben.’ Maar liefst 80 procent is het hiermee eens. ‘Willen de dames en heren politici...
Tentoonstelling
Een piepklein meisje van ongeveer vier danst in haar nachtponnetje. Naast haar zit een pluizig konijntje. Er klinkt een slaapliedje, maar het kleutertje is druk. Ze is vier centimeter hoog en wordt geprojecteerd in een minutieus ingericht grachtenhuis van ongeveer anderhalve meter hoog. Het Grachtenhuis is een relatief jong museum, ongeveer...
Websites, door Eric Hennekam
De nieuwste bronnen op internet Historische Krantenarchief De grote update van het krantenarchief (1618-1995) van de Koninklijke Bibliotheek is er een om je vingers bij af te likken. Zo zijn nu kranten als de Opregte Haarlemsche Courant (tot 1869) en het communistisch dagblad De Waarheid (tot 1989) te raadplegen....
Signalementen (film)
Mein Kampf Urs Odermatt De Filmfreak, € 14,99 De Oostenrijkse speelfilm Mein Kampf voert de jonge Hitler op als een schreeuwlelijk, die in Wenen toelatingsexamen voor de kunstacademie komt doen. Hij woont in een pension, met als huisgenoten een Joodse kok en een Joodse schrijver. Hitler heeft al zo’n...
De gruwelijke dynamiek van een guerillaoorlog
Komt dat zien! Komt dat zien! Het Pentagon hield in 2003 bepaald niet geheim dat het een vertoning organiseerde van de klassieke stadsguerrillafilm The Battle of Algiers, in 1966 winnaar van de Gouden Leeuw op het filmfestival van Venetië. Met flyers werd het militaire kader uitgenodigd om te komen kijken naar de film van...
De factor X van Henk Wesseling (1937-2018)
Henk Wesseling, overleden op 18 augustus 2018, was niet zomaar een historicus. ‘Hij durfde op superieure wijze simpel te zijn, of beter gezegd: hij had het lef om te doen alsof hij dat was.’ In 2012 schreef Jos Palm voor Historisch Nieuwsblad deze ode aan Wesseling. De voormalige Leidse hoogleraar algemene geschiedenis is beschreven als...
Signalementen
Limonov Emmanuel Carrère 352 p. De Bezige Bij, € 19,95 In deze signalementen bespreek ik alleen fictie. Welke romans zijn de moeite waard mee te nemen op vakantie? Allereerst dit prachtige boek van de Franse schrijver Emmanuel Carrère over de Russische schrijver en politicus Eduard Limonov, die echt bestaat. Hij is namelijk...
