Alle artikelen
Kaarten zijn niet alleen onmisbaar voor het leren kennen van een onbekend gebied. Ze zijn onontbeerlijk bij militair-strategische operaties, worden gebruikt bij juridische geschillen en zijn nuttig voor het openbaar bestuur, zoals wanneer grondbelastingen geheven moeten worden. Maar kaarten zijn ook vooral erg mooi en daardoor geliefde prestigeobjecten. Dat was al zo in de zeventiende eeuw. Vooral stedenatlassen waren erg populair, ondanks de hoge aanschafprijs.
De onlangs door Lannoo uitgegeven facsimile van de stedenatlas van Frederick de Wit (1629/’30-1706) uit de collectie van de Koninklijke Bibliotheek is een uitzonderlijk fraai exemplaar. Het boek uit 1698 telt 127 plattegronden en 31 prenten en toont 130 verschillende steden, forten en kloosters. De platen zijn op ware grootte weergegeven, wat resulteert in een kloek boek van maar liefst 38 bij 64 cm.
De Wit was geen cartograaf maar een prenthandelaar. Die handel legde hem geen windeieren, want hij was een vermogend man met tien huizen in Amsterdam in zijn bezit. Hij was al ruim zestig toen hij de hand wist te leggen op koperplaten van stedenatlassen van de firma’s Blaeu en Janssonius, de twee grootste atlasuitgevers van de zeventiende eeuw Republiek. Omdat de platen zo kostbaar waren, werden ze telkens doorverkocht en hergebruikt. Het was mogelijk om wijzigingen aan te brengen in het zachte koper, maar het was De Wit niet te doen om een zo realistisch mogelijke uitgave. Zo kan het dat sommige kaarten fortificaties tonen die gebouwd zijn in het begin van de Opstand maar inmiddels al waren afgebroken.
De kaarten zijn met oog voor detail weergegeven. We zien hemdjes bleken op de oevers buiten de stad en bruggetjes over nauwe vaarten. Bijzondere gebouwen zijn in vogelperspectief getekend, en soms wat gedraaid als dat beter uitkwam. Die details en de vakkundige inkleuring in stralende kleuren maken de atlas visueel bijzonder aantrekkelijk. De in drie talen geschreven toelichtingen beschrijven de totstandkoming van de kaarten en plaatsen deze in een historische context.
Het is prijzenswaardig dat uitgeverij Lannoo deze facsimile op de markt brengt. Toch is er iets op deze uitgave aan te merken. De index houdt de originele indeling aan. Dat betekent dat de steden per gewest geordend zijn, en daarbinnen de volgorde van stemrecht in de Statenvergadering is aangehouden. Destijds een gangbare wijze van ordening, maar moderne gebruikers zijn meer gebaat bij een alfabetische index. Maar echt jammer is dat de platen, in tegenstelling tot het origineel, in katernen zijn gebonden, waardoor flink wat informatie in de vouw wegvalt, bijvoorbeeld een deel van de plaatsnaam. Dit was gemakkelijk op te lossen geweest door de beelden niet tot in de rug te laten doorlopen. Maar afgezien van deze kanttekeningen is de Atlas de Wit absoluut een collectors-item.
Van een heel andere orde is de uitgave Schatkamers van Nederland. Historisch kaartwerk van Nederland. Het Nationaal Archief en de ANWB beloven de mooiste kaarten uit de provinciale archieven. In een cassette zijn twee kaarten per provincie opgenomen. Het begeleidende boekje stipt de geschiedenis van de cartografie aan, en geeft een toelichting bij de gekozen kaarten. De oudste kaart komt uit 1550 en toont de versnipperde jurisdicties van Midden-Limburg. De modernste kaart is een intrigerende Russische stafkaart van het sluizencomplex bij IJmuiden uit 1977. Het is niet helemaal duidelijk wat het doel van deze kaart was, wellicht voor industriële spionage.
Juist doordat de 24 kaarten zo verschillen, geven ze gezamenlijk een interessante dwarsdoorsnede van de cartografische ontwikkeling in Nederland. Aan het eind van ieder hoofdstuk heeft de ANWB per provincie een hedendaagse fiets- of autoroute toegevoegd, zodat de lezer zelf kan zien hoe het Nederlandse landschap zich ontwikkeld heeft. Dat is een leuk idee, maar jammer dat het bijbehorende kaartje zo klein is dat de route niet is af te leggen zonder een vergrootglas. Ook mist er een routebeschrijving. Een bijbehorende website had een goede aanvulling kunnen zijn.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN: Kostbare kaarten
Kaarten zijn niet alleen onmisbaar voor het leren kennen van een onbekend gebied. Ze zijn onontbeerlijk bij militair-strategische operaties, worden gebruikt bij juridische geschillen en zijn nuttig voor het openbaar bestuur, zoals wanneer grondbelastingen geheven moeten worden. Maar kaarten zijn ook vooral erg mooi en daardoor geliefde prestigeobjecten. Dat was al zo in de...
BOEKEN: Eichmann was trots op zijn daden
‘Ik heb nergens spijt van! […] Ik moet u eerlijk zeggen: als wij van de 10,3 miljoen Joden […] er 10,3 miljoen hadden gedood, dan zou ik tevreden zijn geweest […]. Nu door de nukken van het lot het grootste deel van deze 10,3 miljoen Joden in leven is gebleven, zeg ik tegen mezelf:...
SIGNALEMENTEN
HITLER Hitler als kunstenaar. Wenen 1907-München 1919 Lambert Giebels 175 p. Balans, € 18,95 Lambert Giebels, biograaf van Beel en Soekarno, overleed in oktober vorig jaar. Deze biografische schets van de eerste dertig levensjaren van Hitler is bezorgd door zijn zoon journalist Robert Giebels en leest erg prettig. Het charisma van Adolf Hitler. Hoe hij...
BOEKEN: Girl power
Vier jonge vrouwen die in het Londen van 1952 moorden oplossen. Dat is heel kort samengevat de inhoud van de korte detectiveserie The Bletchley Circle, die onlangs te zien was op de Britse televisie. In deze unieke versie van girl power avant la lettre gaat het niet zozeer om de seriemoorden, maar des te meer...
FILM: Op zoek naar een extatische ervaring
Het is de droom van iedere onderzoeker: een ontdekking doen waarover de wereld de adem inhoudt. Het overkwam de drie Franse amateurspeleologen Jean-Marie Chauvet, Eliette Brunel Deschamps en Christian Hillaire in 1994. Op zoek naar verborgen grotten in de Ardèche voelden zij op een rotsige helling een vleugje wind langs hun gezicht. De lichte...
FILM: Signalementen
Egypte Discovery Channel, € 26,99 In het Rijksmuseum van Oudheden loopt nog tot maart volgend jaar de tentoonstelling Het Egypte van Hollywood. Daar is te zien hoe Hollywood sinds de uitvinding van de film met farao’s, mummies en vooral Cleopatra aan de haal is gegaan. Wie wil weten hoe het er in het oude Egypte...
TENTOONSTELLING: Stad van de groene ontdekkingen
Sinds een jaar ben ik de gelukkige bezitter van een volkstuin in Amsterdam. Daarom meldde ik me deze herfst bij het plaatselijke ROC voor een cursus tuinieren. Ruim de helft van de cursisten bestond uit dames op leeftijd, en dat is precies het publiek dat rondloopt op de tentoonstelling Leydse Weelde in Museum Boerhaave. Ze...
WEBSITE: ‘U liefe vrou lisbet klaes’
‘Bemijnde man ick wenste wel dat als het goodt beliefde dat de reis al gedaen was en dat ghij met lief weer tuis waert,’ schreef Liesbeth Klaes op 1 april 1664 uit Rotterdam. Wie meer wil lezen over het dagelijkse, vaak harde leven in de zeventiende en achttiende eeuw kan nu terecht op http://gekaaptebrieven.nl/....
De hopeloze strijd van de Rotterdamse bootwerkers
De Rotterdamse haven krimpt. Rond 1900 groeide de Rotterdamse haven explosief, maar de werkgelegenheid van arbeiders kwam steeds meer onder druk te staan
LEZERSFORUM: ‘Duitsland heeft veel positiefs opgeleverd’
DE STELLING VAN DEZE MAAND: ‘Bismarck had Duitsland beter niet kunnen verenigen’ ‘Duitsland is inmiddels de ruggengraat van Europa. Helaas waren er twee wereldoorlogen nodig om zover te komen,’ schrijft Fred Westen. Hij is het niet eens met de stelling van deze maand, die luidt: ‘Bismarck had Duitsland beter niet kunnen verenigen.’ Een meerderheid...
INTERVIEW: ‘Nederland is een toevalstreffer’
‘We moeten eens af van het simplistische verhaal dat “wij” calvinistisch zijn en dat Nederlanders nu eenmaal hard werken, sober zijn en niet pronken met rijkdom.’ Friso Wielenga, directeur van het Zentrum für Niederlande-Studien in Münster, wil afrekenen met een aantal hardnekkige clichés over de Nederlandse geschiedenis, die experts al vaak onderuit hebben gehaald,...
ONDERZOEK: Tegen de regentenkliek
De patriotse revolutie van de jaren 1780 wordt vaak geplaatst in de traditie van de strijd tussen regenten en de stadhouder. Hierdoor zou de patriottenbeweging een typisch stedelijk verschijnsel zijn geweest: de gegoede, hoogopgeleide burgerij kwam in conflict met de adel, de conservatieve plattelandsbevolking en het stedelijk gepeupel, dat zich onder invloed van gratis...
