Home ONDERZOEK: Verband tussen klimaatverandering en maatschappelijk crises

ONDERZOEK: Verband tussen klimaatverandering en maatschappelijk crises

  • Gepubliceerd op: 27 november 2013
  • Laatste update 07 apr 2020
  • Auteur:
    Rob Hartmans

In deze rubriek is altijd aandacht besteed aan specialistisch historisch onderzoek dat nieuw licht wierp op bepaalde onderwerpen. Meestal was dat onderzoek heel detaillistisch, maar over het algemeen bood het wel een nieuwe kijk op een onderdeel van het verleden. In deze laatste aflevering geen boek dat zich concentreert op de vierkante millimeter, maar een werk dat niet minder dan de geschiedenis van een hele eeuw beschrijft. Daarbij wordt de hele wereld onder de loep genomen, terwijl dit ook nog eens gebeurt vanuit een geheel nieuwe invalshoek.


De Britse historicus Geoffrey Parker (1943) heeft reeds een groot aantal bijzonder invloedrijke boeken en artikelen geschreven, waarvan The Military Revolution (1996) en The Grand Strategy of Philip II (2000) de belangrijkste zijn. Met Global Crises. War, Climate Change and Castastrophe in the Seventeenth Century heeft hij zijn magnum opus afgeleverd.

Hierin toont hij allereerst overtuigend aan dat er in de periode van grofweg 1618 tot 1685 inderdaad sprake was van een ‘algemene crisis’, waarin het grootste deel van Europa werd geteisterd door oorlogen, revoluties, burgeroorlogen, economische malaise en epidemieën. Bovendien legt hij een relatie met wat klimatologen de ‘kleine ijstijd’ noemen, die zich in ongeveer dezelfde periode voordeed.

Vanuit deze optiek weet Parker tevens een verband te schetsen tussen de onrust in Europa en grote delen van Azië, Afrika en Noord-Amerika. Dit alles levert een aangrijpend beeld op van een werkelijk ‘mondiale crisis’.

Bijna overal was hetzelfde patroon zichtbaar. Vorsten waren verwikkeld in eindeloze reeksen oorlogen, die niet alleen verwoestingen en ellende met zich meebrachten, maar ook een steeds hogere belastingdruk, die leidde tot toenemende onvrede. Deze narigheid werd niet zelden verergerd door grote epidemieën die veel slachtoffers maakten.

Hierbovenop kwam nog een klimaatverandering, waarbij de gemiddelde temperatuur 1 à 2 graden daalde. Dit leidde tot te koele zomers, veel regen (maar soms ook langdurige periodes van droogte) en de zeer strenge winters die we kennen van de prachtige ijstaferelen van Hendrick Avercamp. De herhaaldelijke misoogsten resulteerden vaak in hongersnoden, waardoor de positie van de bevolking helemaal uitzichtloos werd.

Parker stelt niet dat het veranderende klimaat ‘de’ oorzaak was van de vele oorlogen en politieke crises, maar wel dat er sprake was van een ‘fatale synergie’ tussen menselijk handelen en een niet-beïnvloedbaar fenomeen als het weer. Hierdoor werd op zeker moment een tipping point bereikt, waarop slechts een betrekkelijk toevallige gebeurtenis nodig was om de situatie volledig uit de hand te laten lopen.

Hoewel Parker een scherp oog heeft voor de lokale verschillen en ook de rol van het toeval niet uitsluit, komen op deze wijze gebeurtenissen als de ondergang van de Ming-dynastie in China, de kozakkenopstanden in Rusland, het Eerste Stadhouderloze Tijdperk in de Republiek, de Fronde, de vele opstanden op het Iberisch schiereiland en de Engelse Burgeroorlog in een nieuw, catastrofaal licht te staan.

Het resultaat is een even indrukwekkend als deprimerend boek, dat de lezer doet beseffen dat wat wij nog altijd de Gouden Eeuw noemen voor heel veel tijdgenoten een gruwelijke nachtmerrie moet zijn geweest. En dat ongrijpbare natuurverschijnselen onder bepaalde omstandigheden buitengewoon rampzalige gevolgen kunnen hebben.


Global Crises. War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century
Geoffrey Parker

871 p. Yale University Press, € 45,-

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer