Alle artikelen
In de geschiedschrijving is er heel lang van uitgegaan dat er zich in de zestiende eeuw op het terrein van de armenzorg grote veranderingen hebben voltrokken. De religieus geïnspireerde liefdadigheid van de late Middeleeuwen zou geleidelijk plaats hebben gemaakt voor een meer rationele, op seculiere motieven gefundeerde armenzorg, die kenmerkend was voor de vroegmoderne tijd.
In de Middeleeuwen was – in navolging van de apostel Paulus – de christelijke gemeenschap gezien als één lichaam, een functionele eenheid waarvan Christus het hoofd vormde. Alle gelovigen waren onderdeel van dit corpus Christi en ieder had zijn eigen taak, die voor het voortbestaan van het gehele lichaam essentieel was.
Om die reden mochten hoger geplaatste lidmaten niet neerkijken op de lager geplaatsten, en had ook de arme zijn vaste plaats. Superioriteitsgevoelens waren misplaatst en het uitzuigen van de armen zou leiden tot verzwakking of zelfs afsterving van delen van het christelijk lichaam, waardoor de overlevingskansen van de samenleving minder werden.
Welgestelde burgers die geld of voedsel uitdeelden, ziekenhuizen financierden of hofjes voor ouden van dagen lieten bouwen, deden dus God welgevallig werk, dat door de kerk sterk werd aangemoedigd. Gaandeweg begonnen stadsbesturen zich in toenemende mate met de armenzorg te bemoeien en werd er steeds kritischer naar de armen gekeken. Er was sprake van criminalisering en uitsluiting; armen werden vooral gezien als lui of verdacht, zodat de liefdevolle aanpak uit de Middeleeuwen plaats leek te maken voor een rationelere, of zo men wil meer kille en egoïstische benadering.
De oorzaken van deze vermeende omslag werden dikwijls gezocht in de economische en politieke crises van de zestiende eeuw, terwijl ook de Reformatie vaak een rol krijgt toebedeeld. Het protestantse denken zou minder charitatief zijn dan het katholieke, omdat men alleen door geloof in de hemel kon komen, en niet door goede werken.
In haar dissertatie Leden van één lichaam laat Anita Boele zien dat er tijdens ‘de lange zestiende eeuw’ (1450-1650) op het gebied van de armenzorg veel meer continuïteit was dan tot voor kort werd aangenomen. De veranderingen die toen plaatsvonden – waaronder een grotere rol van de stedelijke overheid en meer aandacht voor de ‘eigen’, bonafide armen – waren reeds eerder ingezet. Bovendien wijst Boele erop dat de nadruk op het vermeend seculiere karakter van de latere armenzorg geen recht doet aan de religieuze motieven van de weldoeners. Ook zijn er geen grote verschillen tussen katholieke en protestantse steden aan te wijzen.
Wel is duidelijk dat de ontwikkelingen in de stedelijke armenzorg in relatie stonden met fenomenen als gemeenschapsvorming en het ontstaan van een groepsidentiteit en een stedelijk zelfbeeld. Wie hoorde erbij, en wie had dus recht op hulp?
Zo waarschuwde de Spaanse, in de Nederlanden werkzame humanist Juan Luis Vives tegen de ‘valse armen’, aan wie de welgestelde burgers geen geld dienden te verkwisten. Wie echter aan zijn onfortuinlijke stadgenoten gaf, zo stelde nog in 1649 de gereformeerde predikant Jacob van Oudenhoven, besteedde zijn geld op de best denkbare wijze. Want, zoals Spreuken 19:17 leerde, ‘die zich den armen ontfermt, leent den Heere; en Hij zal hem zijne weldaad vergelden’.
Leden van één lichaam. Denkbeelden over armen, armenzorg en liefdadigheid in de Noordelijke Nederlanden 1300-1650
Anita Boele
367 p. Verloren, € 35,00
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Eigen armen eerst
In de geschiedschrijving is er heel lang van uitgegaan dat er zich in de zestiende eeuw op het terrein van de armenzorg grote veranderingen hebben voltrokken. De religieus geïnspireerde liefdadigheid van de late Middeleeuwen zou geleidelijk plaats hebben gemaakt voor een meer rationele, op seculiere motieven gefundeerde armenzorg, die kenmerkend was voor de vroegmoderne...
Notre Dame is historisch, maar nep
Frankrijk wil voor het eerst geld vragen voor een bezoek aan de Notre Dame. De kathedraal stamt uit de Middeleeuwen, maar wat is er nog origineel aan de Notre Dame?
Fel debat over monument voor slachtoffers stalinisme
‘Het belangrijkste aan een monument is de discussie vooraf,’ zegt de beheerder van het Stasi-archief. Hij doelt op het twintig jaar durende debat dat voorafging aan de onthulling in 2005 van de Berlijnse gedenkplaats voor de Europese Joden die in de Tweede Wereldoorlog zijn vermoord. Dat monument kwam er en de discussie verstomde. In de...
‘Voorkom Irak-scenario in Korea’
De Korea-oorlog, die sinds de wapenstilstand van 1953 voor onbepaalde tijd is opgeschort, dreigt weer op te vlammen. Opnieuw komt de dreiging uit het noorden. Maar daar houden de overeenkomsten met het conflict van 1950-1953 op, zegt de Leidse hoogleraar Koreaanse studies Remco Breuker. ‘Noord-Korea stond er in 1950 veel beter voor. Nu is het...
STELLING: ‘De overheid moet een keynesiaans beleid gaan voeren’
Anton van Hooff: ‘Mijn antwoord is een driewerf ja! Wat aanvankelijk slechts een tijdelijke inzinking leek, blijkt nu een diepe recessie te zijn. De Europese norm voor het begrotingstekort van maximaal 3 procent is in deze context een rigide heilige koe, te vergelijken met de Gouden Standaard van Colijn. In de huidige...
COLUMN: Annejet van der Zijl
Sinds een paar jaar dwaal ik rond in de tweede helft van de negentiende eeuw, op zoek naar een man met zo ongeveer de bekendste naam en het minst bekende leven uit de Nederlandse geschiedenis, te weten Gerard Heineken, stichter van de gelijknamige brouwerij en grootvader van Freddy Heineken. Een fijn...
COLUMN: Martin Sommer
Een maand of wat geleden wijdde Arnon Grunberg een ‘Voetnoot’ aan mij. Dat was natuurlijk een hele eer. Voor wie het niet weet: Arnon Grunberg schrijft dagelijks in 120 woorden een beschouwing op de voorpagina van de Volkskrant. Over de ‘Voetnoot’ lopen de meningen uiteen. Ikzelf ben liefhebber. Grunberg geeft cachet aan een krant die...
COLUMN: Maarten van Rossem
Nederland is al enige tijd in zak en as. De onroerend goedsector is geïmplodeerd. De consumenten houden de hand op de portemonnee. Deskundigen menen zeker te weten dat ons nog een decennium van zeer geringe of zelfs nulgroei te wachten staat. Na de sanering van de verzorgingsstaat moeten we ons nu volgens de vicevoorzitter...
Vooruitgang bestaat
Toen Gerard Knuvelder tussen 1970 en 1976 de definitieve versie van zijn befaamde vierdelige Handboek tot de Geschiedenis der Nederlandse Letterkunde schreef, was naar verluidt net de verbeelding aan de macht gekomen. Nu we vier decennia verder de opvolger onder ogen krijgen, blijken vooral de feiten gewonnen te hebben. Telkens weer...
Radicaler dan Spinoza
In 1692 waarschuwde de predikant Jacobus Koelman in zijn boek Het vergift van de cartesiaanse philosophie grondig ontdekt dat de Republiek wemelde van de atheïsten, libertijnen en andere spotters, die de verderfelijke invloed hadden ondergaan van Descartes, Spinoza en Adriaan Koerbagh (1633-1669). Het zou tot aan het einde van de...
Niet bang voor oorlog
Het was natuurlijk heel lang taboe, de zogenoemde ‘grotemannengeschiedenis’, maar om sommige historische personen kun je niet heen. Figuren als Julius Caesar, Napoleon en Adolf Hitler waren niet alleen het ‘product’ van hun tijd, maar drukten er ook een onuitwisbare stempel op. Hoewel niemand de betekenis van economische, sociale en culturele structuren en ontwikkelingen wil...
Helmut Kohl hield het hoofd koel
Het boek over Helmut Kohl is bijna net zo groot en dik als het onderwerp zelf. In meer dan 1000 pagina’s reconstrueert Hans-Peter Schwarz leven en werken van de langst regerende kanselier (1982-1998) uit de Duitse geschiedenis. Helmut Kohl was een weinig opzienbarend kanselier tijdens de Koude Oorlog, tot hij in 1989 voor altijd een...
