Alle artikelen
Op 30 november 1813 zette de zoon van de laatste stadhouder, prins Willem Frederik van Oranje-Nassau, voet op Nederlandse bodem, op uitnodiging van Gijsbert Karel van Hogendorp. Een week later werd hij in Amsterdam uitgeroepen tot soeverein vorst, onder de naam Willem I.
De vooraanstaande Gijsbert Karel van Hogendorp was na de Bataafse Revolutie in 1795 als orangist opzijgeschoven en leefde daarna negentien jaar lang in de luwte, maar met een door hem geschreven grondwet legde hij de basis voor het Koninkrijk der Nederlanden. Na die lange periode van afzondering zat Van Hogendorp weer stevig in het zadel. Hij werd minister van Buitenlandse Zaken, voorzitter van de Staten-Generaal, minister van Staat en vicevoorzitter van de Raad van State.
Bijna in diapositief verliep de carrière van Gijsbert Karels oudere broer Dirk. De Van Hoogendorpjes stonden politiek lijnrecht tegenover elkaar. Dirk was namelijk patriot. Tijdens de Bataafse Revolutie en vooral gedurende de Franse, Napoleontische overheersing rees Dirks ster hoog. Maar met de val van het Franse keizerrijk werd hij in één klap van een gedecoreerde brigadegeneraal onder Napoleon tot een landverrader.
Over de broers Van Hogendorp is al veel geschreven; begin dit jaar verscheen zelfs nog een biografie van Gijsbert Karel door Diederick Slijkerman. Maar vreemd genoeg bestond er tot nu toe geen dubbelbiografie. In die leemte is nu voorzien door de Nijmeegse cultuurhistoricus Edwin Meerkerk, met een compact en overtuigend boek waarin de ervaringen van de twee broers zijn samengesmeed tot één verhaal over de politieke ideeën, revoluties en oorlogen van de laatste dertig jaar van de achttiende eeuw en de eerste dertig van de negentiende eeuw.
Dirk en Gijsbert Karel gingen op zeer jonge leeftijd naar de kadettenschool in Berlijn, maar daarna splitsten hun wegen zich. Van Meerkerk kon hun spiegelbeeldige levens tezamen beschrijven omdat de twee broers hun leven lang intensief contact met elkaar hielden. Ze verbleven zelden in hetzelfde land en schreven veel brieven, die worden bewaard in het Nationaal Archief. Van Meerkerk heeft dankbaar uit die correspondentie geput.
Gijsbert Karel reisde naar de Verenigde Staten, waar hij George Washington en Thomas Jefferson ontmoette. Dirk volgde colleges bij niemand minder dan Immanuel Kant. Als militair van de Admiraliteit vertrok hij naar Nederlands-Indië, waar hij overstapte naar de VOC. Hij vervulde bestuursfuncties in Oost-Indië, was ambassadeur in Rusland, en in 1807 benoemde koning Lodewijk Napoleon hem tot minister van Oorlog. Keizer Napoleon maakte hem gouverneur van Hamburg.
Nadat Willem I in Nederland vorst was geworden, beloofde Dirk trouw aan Oranje (hoewel niemand daarop zat te wachten), maar hij bedacht zich toen Napoleon vanuit zijn gevangenschap op Elba weer een leger(tje) op de been wist te brengen. Heel even mocht hij zich gouverneur van Nantes noemen, maar Napoleon werd al snel definitief verslagenen daarna kon Dirk zich niet meer in Nederland vertonen. Hoewel Napoleon hem in 1821 per testament bedacht met 100.000 franc, stierf Dirk een jaar later in bittere armoede. Het blijk van waardering van de voormalige keizer had hem niet tijdig bereikt.
Van Meerkerk maakt in deze prachtige biografie duidelijk dat de beide Van Hogendorpen een wereldwijde blik hadden. Vóór zijn glorieuze comeback in de politiek waagde Gijsbert Karel zich aan een avontuur als internationaal opererende koopman. Hij probeerde in Zuid–Afrika een modelkolonie van de grond te krijgen. Heel gedetailleerd beschreef hij de zegeningen van de Kaap, ook al was hij er zelf nooit geweest. Als minister van Buitenlandse Zaken onderhandelde hij op het Congres van Wenen met de grote staatsmannen. Over veel waren de twee broers het oneens, maar in hun kritiek op de koloniale politiek van Nederland en in hun afkeer van slavernij waren ze toch echt bloedverwanten.
Gijsbert Karel ontwikkelde zich, terwijl de jicht hem helse pijnen bezorgde, al snel tot tegenstander van koning Willem I. De orangist vond de koning toch te absolutistisch. Gijsbert Karel werd op zijn oude dag van conservatief alsnog liberaal. Thorbecke is met de eer gaan strijken, maar Gijsbert Karel was onze eerste grote liberale politicus.
De gebroeders Van Hogendorp. Botsende idealen in de kraamkamer van het koninkrijk
Edwin Meerkerk
316 p. Atlas Contact, € 29,95
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN: Verdeelde bloedverwanten
Op 30 november 1813 zette de zoon van de laatste stadhouder, prins Willem Frederik van Oranje-Nassau, voet op Nederlandse bodem, op uitnodiging van Gijsbert Karel van Hogendorp. Een week later werd hij in Amsterdam uitgeroepen tot soeverein vorst, onder de naam Willem I. De vooraanstaande Gijsbert Karel van Hogendorp was...
De Wannseeconferentie: pact met de duivel
De Faust-legende is een verleidelijke metafoor voor de Duitse geschiedenis. Goethe maakte van dit oude verhaal een literair meesterwerk, maar toch sloot het Duitse volk een pact met de duivel. Het resulteerde in oorlog, massale volksverhuizingen, de moord op miljoenen krijgsgevangenen, grootschalige genocide en niet te vergeten euthanasie op weerloze slachtoffers. Over...
BOEKEN: Mao’s ware aard
Het belang van dit deprimerende meesterwerk kan nauwelijks worden overschat. De tragiek van de bevrijding (The Tragedy of Liberation) is het tiende boek over de moderne geschiedenis van China van historicus Frank Dikötter – geboren in Nederland, opgegroeid in Zwitserland, gepromoveerd in Engeland aan de School of Oriental and African Studies van de University of...
BOEKEN: De cartograaf als zakenman
Wat te doen als je een enorme atlas in je collectie hebt die te kwetsbaar is om open te slaan? De afdeling Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam zat wat in de maag met een van de pronkstukken, de unieke Atlas der Neederlanden. Uniek in de letterlijke zin van het woord, want van deze...
FILM: Signalementen
Canon van de Nederlandse politiek. Spraakmakende momenten (TDM) Wie een dvd wil samenstellen met spraakmakende momenten uit de Nederlandse politieke geschiedenis van de afgelopen vijftig jaar, maakt het zich niet makkelijk. De samenstellers van de dvd en het boek Spraakmakende momenten, die worden gepresenteerd onder de chique naam Canon van de...
FILM: Collaboratie en verzet in Theresienstadt
Een nieuwe film van de 88-jarige Claude Lanzmann? Wie cynisch wil zijn, kan zeggen dat het drieënhalf uur durende The Last of the Unjust geen nieuwe film is, maar bestaat uit oud materiaal dat Lanzmann blijkbaar tegenkwam bij het opruimen van zijn archief. Maar wie de documentaire bekijkt, laat zijn cynisme snel varen. Want...
TENTOONSTELLING: Van flonkerende fibula’s tot Mata Hari
Meer dan een jaar moest het publiek wachten op de opening van het nieuwe Fries Museum, maar op 13 september was het zover. Het splinternieuwe gebouw is prettig en licht, gebouwd dankzij een legaat van 18 miljoen van de Friese architect Abe Bonnema. Momenteel zijn er vier grote...
‘Mao creëerde eigen demonen’
In 1949 versloegen de Chinese communisten na een vier jaar durende bloedige burgeroorlog de nationalisten. Na deze “bevrijding”, zoals de communisten het noemden, begon een lange periode van geweld en terreur tegen de eigen bevolking. Maar de contrarevolutionairen waar Mao tegen vocht, creëerde hij, door deze keiharde onderdrukking, uiteindelijk zelf. In De tragiek van de...
‘Jodenvervolging was geen prioriteit voor nazi’s in Denemarken’
Tijdens de Tweede Wereldoorlog wisten bijna alle Deense Joden aan de Jodenvervolging te ontkomen. In Landgenoten reconstrueert de Deense historicus Bo Lidegaard de twee weken durende ontsnapping van een Joodse familie en laat hij zien hoe de Holocaust in Denemarken kon mislukken. Waarom moest dit boek geschreven worden? Het verhaal van de...
Herman Beliën (1946-2013)
Op 13 september is historicus Herman Beliën op 67-jarige leeftijd overleden. Beliën was meer dan veertig jaar werkzaam aan de Universiteit van Amsterdam, had diverse televisieprogramma’s en boeken op zijn naam staan en organiseerde reizen in binnen- en buitenland. ‘Herman heeft mij leren kijken.’ door Anne Burgers Beliën begon in 1964...
‘Elmina was centrum Nederlandse slavenhandel’
Vanuit kasteel Elmina, het centrum van de Nederlandse slavenhandel, is de rest van de wereld verkleurd. Dit schrijft Marcel van Engelen – journalist en schrijver – in zijn boek Het Kasteel van Elmina. Tijdens een reis naar Ghana bezocht hij het kasteel met de omstreden historie en raakte gefascineerd. Hij volgde het spoor van de...
Arie Theodorus van Deursen (1931-2011)
Door Jan Dirk Snel Het moet in 1983 geweest zijn. We hadden werkcollege en omdat we maar met een klein groepje van een student of zes waren, werd het gehouden rond de grote werktafel op de persoonlijke werkkamer van prof. dr A.Th. van Deursen op de negende verdieping van het hoofdgebouw van de Vrije Universiteit....
