Alle artikelen
De biografie van Florentinus Wibaut (1859-1936), geschreven door de politicoloog Herman de Liagre Böhl, roept een vraag op: was Wibaut ooit uitgegroeid tot de machtigste wethouder van Amsterdam en grondlegger van het ‘wethouderssocialisme’, als hij in zijn Middelburgse tijd níét was begonnen als liberaal en schatrijk ondernemer?
Hoewel Liagre Böhl veel aandacht besteedt aan Wibauts besognes als internationaal houthandelaar, had ik wel iets meer willen lezen over zijn contacten met de Amsterdamse ondernemers. Want die moeten er volop zijn geweest, omdat hij tussen 1914 en 1931 jarenlang onder meer de portefeuilles Volkshuisvesting en Financiën beheerde.
Wibaut was al 45 jaar toen hij naar Amsterdam vertrok. Het katholicisme en liberalisme had hij afgezworen. In Middelburg had hij veel geleerd van zijn vriend P.L. Tak, die al eerder naar de hoofdstad was vertrokken, om er een bekend politiek publicist te worden.
Hoewel Wibaut beslist geen theoreticus van het socialisme was, publiceerde hij aan de lopende band artikelen in het Sociaal Weekblad, De Kroniek, De Nieuwe Tijd, Het Weekblad en Het Volk. Bovendien schreef hij samen met zijn beroemde echtgenote, de feministisch socialiste Mathilde Berdenis van Berlekom, het geruchtmakende boek Wordend huwelijk (in de biografie die G.W.B. Borrie in 1968 van Wibaut publiceerde wordt daar nauwelijks aandacht aan besteed) en voltooide hij vlak voor zijn dood de lijvige autobiografie Memoires.
Met al deze prachtige bronnen, en natuurlijk de documentatie rondom zijn politieke handwerk, kon de biograaf als het ware theorie en praktijk van Wibauts opvattingen vergelijken. Macht mildert, zoveel wordt wel duidelijk uit dit levensverhaal. Wibaut wist in politieke discussies, ook met internationaal voormannen van het socialisme, zijn mannetje te staan, en was zelfs zeer actief betrokken bij de Volkenbond, maar hij bouwde zijn gezag toch vooral op met het praktisch geënte wethouderssocialisme. Het succes was groot; ‘de Machtige’ werd hij genoemd, of ‘de Onderkoning van Amsterdam’.
Het mag dan wel de – ook al zo beroemde – wethouder Monne de Miranda zijn die voor zoveel sociale woningbouw gezorgd heeft in Amsterdam, de aanzet daartoe kwam van Wibaut. Hij was de SDAP’er die sociale omstandigheden liet prevaleren boven economische wetten in de woningbouw, die begreep dat het verheffen van de arme arbeider ook nodig was uit een welbegrepen eigenbelang van de middenklasse.
Liagre Böhl illustreert dat met een mooie anekdote: toen Wibaut op de trein stond te wachten, zei een kennis: ‘Nu neem ik afscheid van U, want ik reis 2de klasse en U als socialist natuurlijk 3e.’ Wibaut: ‘Dan hebt U van het socialisme weinig begrepen: de bedoeling is niet dat de gegoeden het zo slecht krijgen als de arbeiders, maar dat de arbeiders het zo goed krijgen als de gegoeden. Ik reis 1e klas – er is geen betere.’
Een mooi citaat, dat bovendien duidelijk maakt dat Wibaut helemaal geen marxist was die de klassenmaatschappij aanviel, maar een overtuigd Fabian: welgestelden moeten aangesproken worden op het sociale vraagstuk. Hij vond het ook helemaal niet nodig dat tot het socialisme bekeerde kapitalisten hun geld moesten inleveren. Uit deze biografie wordt duidelijk dat Wibaut zelf ‘sloten’ geld uit eigen zak gaf aan de socialistische beweging.
De bewondering van Liagre Böhl voor Wibaut is duidelijk. Maar kritiek is er ook. Als houthandelaar deinsde Wibaut er niet voor terug handel te drijven met corrupte tussenhandelaren. En ook niet fraai was zijn enthousiaste ondersteuning op een internationaal congres van de Spaanse dictator Prima de Rivera. Waarschijnlijk uit luiheid om zich echt te verdiepen in wat er gezegd werd.
Wibaut heeft zich op vele terrein geprofileerd. Hij noemde zich feminist, pleitte voor het ‘proefhuwelijk’ en had zeer vooruitstrevende opvattingen over seksualiteit. In deze biografie wordt uitgebreid ingegaan op zijn liefdesleven, waarin deze opvattingen in praktijk werden gebracht. Hoewel we niet moeten uitsluiten dat de opvattingen zich hebben gevoegd naar de praktijk. Liagre Böhl heeft een prachtige biografie geschreven.
Wibaut de Machtige. Een biografie
Herman de Liagre Böhl
558 p. Prometheus-Bert Bakker, € 39,95
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN: Herman Böhl, Wibaut de Machtige. Een biografie
De biografie van Florentinus Wibaut (1859-1936), geschreven door de politicoloog Herman de Liagre Böhl, roept een vraag op: was Wibaut ooit uitgegroeid tot de machtigste wethouder van Amsterdam en grondlegger van het ‘wethouderssocialisme’, als hij in zijn Middelburgse tijd níét was begonnen als liberaal en schatrijk ondernemer? Hoewel Liagre Böhl veel...
BOEKEN: Marita Mathijsen, Historiezucht. De obsessie met het verleden in de negentiende eeuw
De verste grens tussen geschiedenis en menselijk geheugen lijkt te liggen op ongeveer tweehonderd jaar. Soms herinneren mensen zich dingen die hun grootouders hun verteld hebben en die zij weer van hun grootouders hadden. In Historiezucht geeft Marita Mathijsen een aantal voorbeelden van zaken die ze van haar grootvader of diens generatiegenoten gehoord heeft,...
BOEKEN: Mathew Brady en The Battle Hymn of the Republic
Het beeld dat we van de Verenigde Staten in de negentiende eeuw hebben is voor een groot deel bepaald door één man: de fotograaf Mathew Brady. In zijn fotostudio werden alle beroemdheden van zijn tijd vereeuwigd. Hij maakte de beroemde campagnefoto van Abraham Lincoln, een statig maar tegelijk ingetogen en menselijk portret van de...
BOEKEN: Philip Shenon, Anatomie van een aanslag. De definitieve geschiedenis van het onderzoek naar de moord op John F. Kennedy
De moord op de Amerikaanse president John Fitzgerald Kennedy op 22 november 1963 was voor de meeste tijdgenoten natuurlijk onverteerbaar. Geen beter bewijs voor de ontsteltenis die JFK’s dood teweegbracht dan de talloze complottheorieën die sindsdien zijn ontwikkeld, de ene nog meer bizar dan de andere, en bijna allemaal ‘bewezen’ in een boek. ...
FILM: Signalement
Het kan niemand de laatste maanden zijn ontgaan dat prins Willem Frederik in 1813 vanuit Engeland in Scheveningen voet aan wal zette. Dat gebeurde op 30 november, waarna hij een dag later als Willem I tot soeverein vorst werd uitgeroepen. Met uitzondering van de Tweede Wereldoorlog zijn de Oranjes vanaf die tijd niet...
FILM: Terry Jones. Het leven van de Romeinen
Freek de Jonge die een documentaire maakt over het dagelijks leven van de Romeinen? Youp van ’t Hek die ons de geschiedenis van Egypte bijbrengt? Theo Maassen die een achtdelige tv- serie maakt over de Middeleeuwen? Nederlandse komieken hebben overal een mening over, maar worden zelden betrapt op historische interesse. Bij hun collega Terry Jones,...
TENTOONSTELLING: Willem I, II en III in Paleis het Loo
Ook al waren de golven metershoog, acteur Huub Stapel kwam op 30 november als prins Willem Frederik aan op het strand van Scheveningen. Weliswaar met een amfibievoertuig en niet met een sloep, maar dat deerde de toeschouwers niet. Het startschot van de viering van 200 jaar Koninkrijk was gegeven. Paleis het...
‘Briljante leugen voorkwam propagandistisch showproces’
De Kristallnacht was de eerste grootschalige geweldsuitbarsting tegen de Joden in nazi-Duitsland. De moordaanslag van een zeventienjarige, Joodse jongen op een Duitse diplomaat in Parijs vormde volgens de nazi’s de aanleiding tot deze ‘spontane’ en ‘ontembare’ volkswoede. Strafrechtadvocaat en historicus Sidney Smeets beschrijft in De wanhoopsdaad wat er verder gebeurde met deze jongen en hoe...
‘Het West-Romeinse rijk verkruimelde’
In het begin van de vierde eeuw was Rome niet langer de hoofdstad van het Romeinse rijk. Constantinopel, het hedendaagse Istanbul, nam zijn plaats in. In tegenstelling tot wat vaak beweerd wordt is Rome niet meteen ingestort en is Constantinopel niet in één keer opgebloeid. Dat schrijft emeritus hoogleraar Fik Meijer in zijn nieuwe boek...
COLUMN: Paradijs
In de jaren vijftig kwamen de beoefenaren van de sociale wetenschap tot de conclusie dat het tijdperk van politieke ideologieën definitief was afgelopen. Socialisme, communisme, fascisme en conservatisme hadden hun relevantie verloren. Werkgevers, werknemers en overheid hadden elkaar gevonden in het pragmatische compromis van de gemengde economie in combinatie met de moderne verzorgingsstaat. Daarmee...
Marie-Anne Lenormand
In de chaos van de Revolutie werd Mademoiselle Lenormand, nog altijd bekend van waarzegkaarten, gedwongen te werken in de straten van Parijs. Daar legde ze de kaarten voor haar klanten, in een bont gezelschap van straatverkopers, artiesten en charlatans. Maar haar bijzondere gaven zouden haar uiteindelijk brengen tot de kringen rond Napoleon en zijn echtgenote...
António Salazar: de sterke man van Portugal
In Portugal is de radicaal-rechtse partij Chega derde geworden in de verkiezingen. Tussen 1928-1968 was António de Oliveira Salazar de sterke man van Portugal. Wat verklaart zijn aanhoudende populariteit?
