Alle artikelen
Toen in 2012 drie leden van Pussy Riot tot twee jaar strafkamp werden veroordeeld, omdat ze een protestlied in een Moskouse kathedraal hadden aangeheven, schreef Amnesty International dat ze werden gestraft ‘omdat ze op een vreedzame wijze gebruik hadden gemaakt van hun vrijheid van meningsuiting’. Amnesty had natuurlijk groot gelijk dat het vonnis buitensporig was en dat de rechtszaak niet deugde, maar de typering was iets te gemakkelijk. In de ogen van veel Russen hadden de dames zich immers aan ernstige heiligschennis schuldig gemaakt. Toch zou een verstandige overheid het hooguit bij een reprimande hebben gelaten.
Een soortgelijke heiligschennis vond plaats op woensdag 14 april 1762 in Vaals. De 23-jarige Cunegonde Mommers uit Würselen vlak bij Aken stormde toen tijdens een doopplechtigheid de gereformeerde kerk binnen. Ze probeerde de dopeling, haar pasgeboren neefje Mathias Hendrick Mommers, een kind uit een gemengd huwelijk, weg te pakken. Ze wilde hem voor de doop naar de ernaast gelegen roomse dorpskerk brengen. Kortom, ze ontwijdde de bediening van het sacrament.
Ze was overigens te laat, want de boreling was net gedoopt en haar poging mislukte. Verstandige gezagsdragers zouden haar alleen een standje gegeven hebben, vooral ook omdat Cunegonde kennelijk nogal simpel van geest was.
Maar dan hadden we nu dit prachtige boek van Benjamin Kaplan niet gehad. Op een onverwachte plaats vond hij een dik, nog nooit geëxploreerd dossier. Daaruit blijkt dat het incident uitliep op een enorme reeks rechtszaken, waarbij justitie het vooral op de plaatselijke pastoor gemunt had, omdat die Cunegonde tot haar daad zou hebben aangezet. Cunegonde en pastoor Bosten verbleven uiteindelijk zo’n vijf jaar in voorarrest in Maastricht. De afloop verklap ik maar niet. Dit is ideale geschiedschrijving: Kaplan wisselt een spannend verhaal af met uitgebreide en verhelderende analyses van de regionale, maatschappelijke en religieuze context.
Meer dan Holland vormde Vaals, een dorp waar de textielnijverheid zich net groots begon te ontwikkelen, een waar Europees middelpunt. In de landen van Overmaas, die rechtstreeks onder de Staten-Generaal vielen, bestond een veel grotere godsdienstvrijheid dan in de rest van de Republiek, het zogenoemde simultaneum. Roomsen en gereformeerden deelden vaak de kerk en soms hadden ze ieder hun eigen openlijk zichtbare godshuizen. In Vaals deelden de twee kerken, haaks op elkaar, alleen de toren. Vaals kende ook nog een lutherse, Waalse en doopsgezinde gemeente. Protestanten uit de wijde, overwegend katholieke omgeving – Aken, Burtscheid, Eupen – gingen er naar de kerk.
Met verve verhaalt Kaplan hoe de zaak tot allerlei religieuze spanningen en soms tot regelrechte ongeregeldheden en een enkele doodslag leidde. Hij wil daarmee het beeld nuanceren dat de Verlichting alleen maar tolerantie bracht. Misschien ziet hij daarbij over het hoofd dat een actie als die van Cunegonde ook pakweg een halve eeuw geleden niet ondenkbaar zou zijn geweest. Alleen zouden de autoriteiten dan veel sussender hebben opgetreden.
In veel opzichten was de rechtsgang in de achttiende eeuw nauwkeurig; de rechtbank schakelde zelfs drie artsen in om te laten onderzoeken of Cunegonde wel toerekeningsvatbaar was. Tegelijk werkten sommige mechanismen ook escalerend, omdat betrokkenen aan elke afzonderlijke zaak flink verdienden.
Begrijpelijkerwijs kiest Kaplan vooral voor een analyse van de religieuze en sociale verhoudingen, waarbij ook Aken en omgeving uitgebreid behandeld worden. Hij laat daarbij overtuigend zien dat verlichte opvattingen niet per se tot verdraagzaamheid leidden. Ze konden aanhaken bij het traditionele protestantse beeld van katholieken als primitieve, gewelddadige fanatiekelingen, die men eens stevig moest aanpakken.
Cunegondes ontvoering. Een geschiedenis van religieuze strijd in de tijd van de Verlichting
Benjamin Kaplan
317 p. Nieuw Amsterdam, € 19,95
Opgestookt door de pastoor
Simpele ziel vervolgd wegens heiligschennis
– Jan Dirk Snel
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN: Benjamin Kaplan – Cunegondes ontvoering
Toen in 2012 drie leden van Pussy Riot tot twee jaar strafkamp werden veroordeeld, omdat ze een protestlied in een Moskouse kathedraal hadden aangeheven, schreef Amnesty International dat ze werden gestraft ‘omdat ze op een vreedzame wijze gebruik hadden gemaakt van hun vrijheid van meningsuiting’. Amnesty had natuurlijk groot gelijk dat het vonnis buitensporig...
Henck Arron maakte Suriname los van Nederland
Henck Arron was de man die Suriname naar de onafhankelijkheid leidde. Hij vond dat een kolonie zich los hoorde te maken van het moederland. Onlangs verscheen een biografie van Peter Meel, Onderzoeksdirecteur van het Instituut Geschiedenis aan de Universiteit Leiden en expert op het gebied van de Surinaamse geschiedenis. ‘Arron voelde zich beknot door Den...
BOEKEN: Peter Meel – Man van het moment
In de jaren zeventig werden sommige progressieve denkbeelden in Nederland zo breed gedragen dat bepaalde dingen niet meer ‘konden’. Alles wat naar kolonialisme zweemde viel daaronder. Hoewel Suriname en de Nederlandse Antillen sinds het Statuut van het Koninkrijk uit 1954 officieel gelijkwaardig waren aan Nederland, waren veel mensen ervan overtuigd dat echte onafhankelijkheid van de...
COLUMN | Annejet van der Zijl: Zwarte Cowboys
Het verhaal van Seabiscuit, het ongelukkige renpaard dat kampioen werd, gaf velen hoop. Zijn leven werd met groot succes beschreven en verfilmd. Annejet van der Zijl stuitte op een ruiterclub, waar zwarte jongeren zich optrekken aan hun eigen scharminkelige Seabiscuits. Toen de Amerikaanse schrijfster Laura Hillenbrand haar plan voor een boek over het fameuze renpaard...
Militaire missies in de Gouden Eeuw
Tussen 1656 en 1659 probeerde Johan de Witt met diplomatieke middelen vrede tussen Zweden en haar buurlanden in het Oostzeegebied te herstellen. Toch moest de Nederlandse vloot drie keer ingrijpen om de Nederlandse belangen veilig te stellen. Hoe succesvol was De Witts Oostzeepolitiek? In de middag van 31 augustus 1658 liepen alle leden van...
De gevangenis in door klassenjustitie
In 1896 veroordeelde een rechter drie arme broers tot zware gevangenisstraffen vanwege een gewelddadige overval. Maar het bewijs daarvoor was zwak. Linkse politici vermoedden dat er sprake was van klassenjustitie. Was dit een Nederlandse Dreyfus-affaire? In een boerderijtje in de Friese buurtschap Britsum klonk op sinterklaasavond 1895 rond elf uur glasgerinkel. Gatze Haitsma lag al...
COLUMN | Martin Sommer: Terug naar de oersprong
Dik van der Meulen kennen we als de sympathieke winnaar van de Libris Geschiedenis Prijs voor zijn meeslepende biografie van koning Willem III. Voordien schreef hij ook al prijswinnend over het leven van Multatuli. Maar zijn eigenlijke hartstocht, vertelde hij me bij de prijsuitreiking, is de natuur. Ook daarover schreef hij een boek: Het bedwongen...
Kometen waren voorbodes van rampen
Als er in de achttiende eeuw kometen of andere ‘wonderen’ aan de hemel te zien waren, staken oude doemverhalen de kop op. Een komeet of eclips zou grote ellende meebrengen of zelfs het einde der tijden inluiden. Was de Apocalyps nabij? Moest de mensheid zich voorbereiden op de oorlogen, hongersnoden en plagen die de laatste...
Britse bommen op Irak
Na afloop van de Eerste Wereldoorlog creëerden de Britten min of meer toevallig de nieuwe staat Irak. Toen de bevolking in opstand kwam, besloten ze die te ‘disciplineren’. Zo ontwikkelden ze een moderne manier van besturen: per bombardement. In februari 1921 wordt Amyas ‘Biffy’ Borton gepromoveerd tot bevelhebber van de luchtmacht in het Britse mandaatgebied...
Nederland en de Wereldtentoonstelling
Bij negentiende-eeuwse wereldtentoonstellingen sloeg Nederland keer op keer een flater – vonden de Nederlanders zelf. Het land zou ten prooi zijn gevallen aan ‘de passieve geest van Jan Salie’. Maar in werkelijkheid was Nederland helemaal niet zo sloom. Jan Salie heeft nooit bestaan. De eerste wereldtentoonstelling, in 1851, was een hoogmis voor de beschaving. Het...
BOEKEN BUITENLAND Les Années Pompidou/Fouché
Een populair tijdverdrijf onder Fransen is weeklagen over de samenleving. In de boekhandels liggen tal van werken over Frankrijks vrije val in machtspolitiek, economisch en cultureel opzicht. Onderdeel van dit behoorlijk grijsgedraaide plaatje is nostalgisch terugblikken op de ‘gouden periode’ van de Trente Glorieuses, 1945-1975. Over het staartje van deze voorspoedige jaren onder president Pompidou...
BOEKEN Een keizerlijke vluchtelinge
Het is door een stom toeval dat de nalatenschap van Marina Petrovna Romanova, de achternicht van de laatste Russische tsaar, in Nederlandse handen kwam. Schrijver Agnies Beelaerts van Blokland had de vorstin, die toen in de Provence woonde, in 1949 opgezocht. Toen zij in 1983 op goed geluk nog eens langsging, bleek Marina twee jaar...
