Alle artikelen
Sprong in het duister. Duitsland en de Eerste Wereldoorlog
Patrick Dassen
524 p. Van Oorschot, € 22,50
Het Derde Rijk van Adolf Hitler, met zijn onbegrijpelijke annexatiedrift en genocidale racisme, blijft een zo verbijsterend fenomeen dat ter verklaring ervan vaak allerlei ‘grote theorieën’ van stal worden gehaald. Zo was lange tijd de zogenoemde Sonderweg-these populair: ergens in het verleden had Duitsland de verkeerde afslag genomen en was het afgeweken van het pad dat de rest van de westerse wereld naar moderne, liberale democratie voerde, waardoor het een autoritair, hiërarchisch, militaristisch, extreem nationalistisch en agressief land was geworden. De laatste jaren doet vooral de theorie van de Tweede Dertigjarige Oorlog opgeld, waarin het Derde Rijk en de Tweede Wereldoorlog worden gezien als het onvermijdelijke resultaat van de wereldoorlog die in de zomer van 1914 uitbrak. Om het uitbreken van die oorlog te verklaren, grijpen veel auteurs terug op allerlei grote, onpersoonlijke krachten, zoals de opkomst van het kapitalisme, imperialisme, nationalisme en de moderne massasamenleving.
Het probleem met dit soort verklaringen is dat ze sterk ‘finalistisch’ zijn. Vanuit een bepaalde uitkomst wordt gekeken naar de oorzaken, die zo belangrijk worden geacht dat het lijkt alsof het onvermijdelijk was dat de geschiedenis zo verliep als ze is verlopen. Voor menselijk handelen, toeval of stomme pech is in dergelijke verklaringen weinig ruimte. Het lijkt alsof er nooit sprake is geweest van een ‘open toekomst’, alsof er nimmer alternatieven zijn geweest.
De Leidse historicus en Duitsland-kenner Patrick Dassen verzet zich tegen een dergelijke visie op de geschiedenis, die geneigd is alle nadruk te leggen op continuïteit. Hij stelt dat we het Duitse verleden vóór 1933 niet louter moeten zien als voorgeschiedenis van het Derde Rijk, en de periode na 1945 niet alleen maar als nasleep ervan. Als we echt willen begrijpen wat er gebeurde, en waarom, moeten we onze aandacht richten op de Eerste Wereldoorlog, die in zijn ogen allesbehalve onvermijdelijk was. Duitsland waagde toen een sprong in het duister, die catastrofale gevolgen zou hebben.
Om te laten zien dat de geschiedenis van Duitsland in de zomer van 1914 nog ‘openlag’, besteedt Dassen niet alleen aandacht aan de autoritaire, militaristische, nationalistische en antisemitische tendensen tijdens het bewind van keizer Wilhelm II; hij heeft ook oog voor de democratische en liberale krachten, die aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog steeds sterker werden. Als die oorlog niet was uitgebroken, had het Duitse keizerrijk – dat in wetenschappelijk en technologisch opzicht vooropliep en begonnen was met de opbouw van een verzorgingsstaat – zich heel goed kunnen ontwikkelen tot een moderne, liberale democratie en een constitutionele monarchie.
Dat in plaats daarvan antimoderne, ultranationalistische en militaristische denkbeelden dominant werden, had alles te maken met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Die leidde ertoe dat er een ‘totale mobilisering’ plaatsvond en het idee van de Volksgemeinschaft populair werd. Pas toen werden radicale oorlogsdoelen geformuleerd en ontstond de gedachte dat hier sprake was van een strijd tussen de echte, Duitse Kultur en de oppervlakkige, materialistische civilisation van Engeland en Frankrijk. Pas toen wisten legerleiders als Hindenburg en Ludendorff alle macht naar zich toe te trekken.
Dat na de nederlaag van 1918 en vijf daaropvolgende jaren van crisis en politiek geweld Duitsland er weer bovenop krabbelde laat volgens Dassen zien dat ook de Weimar-republiek niet tot ondergang gedoemd was. Het ‘andere’, democratische en liberale Duitsland leek toen weer volop kansen te krijgen, totdat de financiële crisis van 1929 in Amerika en de wereldwijde economische crisis die erop volgde daar een einde aan maakten. Pas toen kreeg een door de Eerste Wereldoorlog geradicaliseerde figuur als Adolf Hitler een kans.
Met Sprong in het duister heeft Dassen een belangrijk, uiterst leesbaar boek geschreven, dat op verantwoorde en overtuigende wijze de resultaten van het historisch onderzoek van de afgelopen decennia samenbalt en laat zien dat je altijd op je hoede moet zijn voor finalistische geschiedschrijving.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN: Duitsland was niet tot de ondergang gedoemd
Sprong in het duister. Duitsland en de Eerste Wereldoorlog Patrick Dassen 524 p. Van Oorschot, € 22,50 Het Derde Rijk van Adolf Hitler, met zijn onbegrijpelijke annexatiedrift en genocidale racisme, blijft een zo verbijsterend fenomeen dat ter verklaring ervan vaak allerlei ‘grote theorieën’ van stal worden gehaald. Zo was lange tijd de zogenoemde Sonderweg-these populair:...
INTERVIEW: ‘De Grote Oorlog raakt eindelijk breder bekend’
Sinds de zomer brengt Historisch Nieuwsblad elke twee maanden een krant uit over de Eerste Wereldoorlog. In de WO1-krant staan originele berichten uit de dagbladen van toen. Het derde nummer ligt inmiddels in de winkels. De krant kreeg hiervoor een Mercur-nominatie voor Innovatie van het Jaar. ‘De WO1-krant geeft een goed beeld...
COLUMN: Annejet van der Zijl – Meisje met de roomsoes
Bestaat er in dit snelle tijdperk nog wel behoefte aan biografieën? Annejet van der Zijl denkt van wel. Als bewijs haalt ze voor één keer een klein meisje onder de puinhopen van de geschiedenis vandaan. ‘Dark, dark, dark, they all go into the dark,’ verzuchtte de Amerikaanse dichter T.S. Eliot. En gelijk had...
COLUMN: Martin Sommer – Leven met een gat
Eerder schreef ik op deze plaats over mijn vader, die een jaar geleden naar een verzorgingstehuis is gegaan. Zijn ‘kastelenverzameling’, zoals hij die noemde, kon niet mee. Nog steeds staan in een Haarlems antiquariaat honderden ordners, met ingeplakte ansichtkaarten en zelfgeschoten foto’s van kastelen, in slagorde te wachten op een liefhebber. Mijn vader was er...
STELLING: ‘Paus Franciscus had gelijk: Europa is oud en verteerd’
Anton van Hooff: ‘Wat de paus in Straatsburg verkondigde, is al zo vaak beweerd. Cultuurpessimisme is van alle tijden. De oude Romeinen spraken al bezorgd over de mundus senescens of “ouder wordende wereld”. Ook in het Interbellum kenden de Europeanen periodes van intens cultuurpessimisme. Daaraan danken wij invloedrijke boeken als Oswald Spenglers Untergang des Abendlandes...
LESSEN: ‘Europeanen en Russen hebben elkaar nooit begrepen’
Nederland stuurt een paar honderd militairen naar de Russische grens, die met Britse en Noorse krachten deel gaan uitmaken van een nieuwe flitsmacht van de Navo. Willem II-biograaf Jeroen van Zanten, momenteel werkzaam aan een boek over de Slag bij Waterloo, vertelt dat het wantrouwen ten aanzien van de Russen diepgeworteld is in Europa. ...
FILMS: The Imitation Game en Exodus: Gods and Kings
De kraker van Enigma: Historisch rammelend portret van Alan Turing The Imitation Game Morten Tyldum Vanaf 8 januari in de bioscoop Beter laat dan nooit, maar de geschiedenis is er niet minder treurig om. Alan Turing, de briljante wiskundige die in de Tweede Wereldoorlog van cruciale betekenis was voor het kraken van het...
TENTOONSTELLING: Een oorlog zonder einde
Met de opening deze zomer van de indrukwekkende First World War Galleries speelt het vernieuwde Imperial War Museum in Londen in op de grote belangstelling voor de Eerste Wereldoorlog in dit honderdste herdenkingsjaar. Voor de ingang staat dagelijks een lange rij geduldig wachtende bezoekers. De First World War Galleries is maar...
Het vergeten verhaal van de Indische Joden
Joden die terugkeerden uit Nederlands-Indië na de Tweede Wereldoorlog stuitten op een muur van onbegrip: voor hun verhalen was naast de Shoah geen plaats. Het Joods Historisch Museum brengt met de tentoonstelling Selamat Sjabbat hun vergeten geschiedenis in beeld. Op 14 december jl. verzorgde museaal leider Hetty Berg een lezing over het lot van de...
Marie Anne Tellegen: bevlogen en onverzettelijk
Marie Anne Tellegen (1893-1976) is voor velen nu misschien een onbekende, maar in het midden van de vorige eeuw kon niemand om haar heen. Als directeur van het Kabinet der Koningin stond zij Wilhelmina en Juliana jarenlang terzijde. Voormalig redacteur van NRC Handelsblad Wim Weenink (1945) schreef haar levensverhaal in Vrouw achter de troon. ‘Iedereen...
INTERVIEW Cees Fasseur – biografie Pieter Sjoerds Gerbrandy
Op 13 maart 2016 werd bekend dat historicus Cees Fasseur op 77-jarige leeftijd is overleden. Fasseur schreef meerdere biografieën over de Oranje-vorsten. Over zijn meest recent gepubliceerde boek, een biografie van oorlogspremier Pieter Sjoerds Gerbrandy, gaf hij eind 2014 een interview aan Historisch Nieuwsblad. ‘Gerbrandy was de Nederlandse Churchill in zakformaat.’ Slechts één huis scheidt...
Jan Hus (c. 1370-1415)
De Boheemse prediker Jan Hus was strenger in de leer dan de gevestigde katholieke orde. Daardoor veroorzaakte hij in de vijftiende eeuw de ene rel na de andere. Tijdens een legendarisch concilie zetten de bisschoppen deze dissident op zijn plaats. Het staat er nog steeds, Schloss Gottlieben. Een hoekig gebouw met...
