Alle artikelen
In de ‘stelling’ reageert een vast panel van historici op een actuele gebeurtenis.
Martin Sommer:
‘Ik weet eerlijk gezegd niet hoe het staat met vrijheid en gelijkheid. Natuurlijk maak ik me zorgen over de opkomst van Viktor Orbán of Recep Tayyip Erdogan, machtige politici die weinig ophebben met de liberale democratie. Tegelijk realiseer ik me heel goed dat ze door het volk zijn gekozen. Ze nemen maatregelen die populair zijn, en waarover voordien niet kon worden gesproken – zoals de bouw van hekken tegen immigranten. Staan ze daardoor voor de afbraak van vrijheid en gelijkheid, of bewijzen ze juist dat de macht van het volk nog nooit zo groot is geweest?
Het uitgangspunt van klassieke liberalen als Johan Rudolf Thorbecke was het algemeen belang. Thorbecke geloofde dat afdoende opgeleide, vrije burgers van een democratische samenleving die gelijkheid nastreeft, het algemeen belang heel goed kunnen herkennen. Het algemeen belang kon volgens hem dus alleen worden vastgesteld als de staatsburgers dat in volledige vrijheid mogen uitspreken.
Bij die vrijheid hoort natuurlijk ook de vrijheid om fouten te maken. Anders stelt vrijheid in de praktijk weinig voor. “Vrijheid is kunnen kiezen om zelf naar de verdommenis te gaan,” zei de beroemde Britse filosoof Isaiah Berlin dan ook terecht. Misschien zijn Trump, de Brexit, Orbán en Erdogan evenzovele vergissingen. Maar ze zijn wel in vrijheid gemaakt.’
Martin Sommer is historicus en journalist van De Volkskrant.
Beatrice de Graaf:
‘Het is een illusie om te denken dat we deze stelling op dit moment kwantitatief kunnen oplossen. Zo stelt het in 1941 opgerichte Amerikaanse Freedom House dat de vrijheid de afgelopen 23 jaar iets is toegenomen, hoewel 2017 een kentering laat zien. Dit zegt niets over alle eeuwen daarvoor. Bovendien klagen critici dat het Freedom House puur vanuit een liberaal-democratisch perspectief opereert. En bijvoorbeeld slavernij en discriminatie te weinig meeneemt.
Ook worden alternatieve visies op het humanisme door het instituut genegeerd. Zo stond volgens de laatste Russische tsaren de vrijheid van de zogenoemde Russische ziel voorop. Het concept gelijkheid betrokken zij eerst en vooral op de positie van de Russische natie te midden van de omringende landen. Volgens de Chinese, confucianistische traditie kan de menselijke waardigheid zich enkel in harmonie met familie, land en omgeving ontplooien.
Wil je objectief kunnen oordelen over de ontwikkeling van vrijheid in de wereld, dan ontkom je er dus niet aan ook alternatieve interpretaties van het humanisme in je analyse mee te nemen. En die zullen dan ook gemeten moeten worden, bijvoorbeeld door dependances van Freedom House in Rusland en China. Dan pas kun je deze stelling echt kwantitatief beantwoorden.’
Beatrice de Graaf is hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit Utrecht.
Felix Klos:
‘Dat de wereld in de recente geschiedenis gelijker is geworden, is zeker geen illusie. De explosieve inkomensgroei in China en India en de gelijktijdige stagnatie in het Westen hebben ertoe geleid dat de wereldwijde inkomensongelijkheid op bescheiden wijze is afgenomen. Die is nu gemiddeld kleiner dan op enig ander moment sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog.
Terwijl de middenklasse in de rijke OESO-landen verkruimelt, heeft zich een mondiale middenklasse gevormd waartoe nu bijna een derde van de wereldbevolking behoort. Dat is de prijs van het mondiale kapitalisme, die negatief uitpakt voor de traditionele westerse middenklasse. Daarentegen is het wel een illusie dat de geschiedenis onontkoombaar voortschrijdt richting een grotere vrijheid van de mens. De geschiedenis voltrekt zich niet in een rechte, opwaartse lijn. Ze zigzagt eerder als een zeilboot op de golven van de tijd.
Wie durft vandaag de dag nog te stellen dat we het einde van de geschiedenis beleven, zoals dat in de jaren negentig nog door veel denkers werd betoogd? Radicaal-islamitisch terrorisme, Russische expansiedrift, Chinese autocratie, Europees nationalisme, Britse eurofobie, Amerikaans nativisme: het zijn maar een paar voorbeelden van zorgwekkende ontwikkelingen die de nieuwe generatie intellectuelen ontnuchteren. Zoals ook de generatie van het Interbellum met verbazing terugkeek op het vooruitgangsdenken van de pre-WO1-generatie.’
Felix Klos is historicus en auteur van Winston Churchill, vader van Europa.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
De Stelling: Een gelijke wereld is een illusie
In de ‘stelling’ reageert een vast panel van historici op een actuele gebeurtenis. Martin Sommer: ‘Ik weet eerlijk gezegd niet hoe het staat met vrijheid en gelijkheid. Natuurlijk maak ik me zorgen over de opkomst van Viktor Orbán of Recep Tayyip Erdogan, machtige politici die weinig ophebben met de liberale democratie. Tegelijk realiseer ik me...
De Zonnekoning. Glorie & schaduw van Lodewijk XIV – Johan op de Beeck
Boertige verhalen over Lodewijk XIV Johan Op de Beeck is een ‘meesterverteller’, die menige pageturner op zijn naam heeft staan, zo meldt de flaptekst van zijn nieuwe turf De Zonnekoning: glorie & schaduw van Lodewijk XIV. Op de Beeck past inderdaad in de ouderwetse vertellerstraditie. Geen verhaal over Lodewijk XIV blijft onverteld, geen detail...
Bad Girls: a History of Rebels and Renegades – Caitlin Davies
Suffragettes dreven autoriteiten tot wanhoop Sinds dit voorjaar staat er een beeld van de suffragette Millicent Fawcett, een vreedzame strijdster voor vrouwenkiesrecht, op het Londense parlementsplein. Al hadden sommige feministen liever een radicale suffragette vereeuwigd gezien – Emmeline Pankhurst bijvoorbeeld. Voor de harde strijd die Pankhurst en haar wapenzusters hebben gevoerd bestaat steeds meer...
De Slag om Arnhem – Antony Beevor
Waarom de geallieerden bij Arnhem verloren Het was een standaardvraag in het eindexamen van de Koninklijke Militaire Academie: wat is de beste route voor een opmars van Nijmegen naar Arnhem? Een kandidaat die koos voor de hoofdweg, was gezakt. Te smal en te kwetsbaar. Toch was dit precies de route die de Britse veldmaarschalk...
Als een vos. Machiavelli’s levenslange zoektocht naar vrijheid
Toen de Engelse kardinaal Pole kort na het overlijden van Niccolò Machiavelli (1469-1527) diens boekje Il principe (De heerser) las, herkende hij hierin meteen ‘de vinger van Satan’. Machiavelli schreef immers dat het voor een heerser legitiem was om gebruik te maken van misleiding en bedrog, terwijl hij natuurlijk had moeten benadrukken dat ook een...
Film: Redbad
De titel Redbad zal niet bij iedereen een belletje doen rinkelen. Hoog tijd dat dat verandert, vinden de makers van het historische epos over de Friese koning Redbad/Radboud. Over hem is weinig meer bekend dan dat hij tegen de Franken vocht en in 719 stierf. Roel Reiné, die drie jaar geleden Michiel de Ruyter...
Wat was de huidskleur van Cleopatra?
Egypte is woedend omdat Netflix Cleopatra in een nieuw docudrama voorstelt als een zwarte vrouw. De theorie dat de Egyptische beschaving teruggaat tot die van Afrika kwam in de jaren 90 opzetten.
Sylvana Simons over haar historische held Anton de Kom
Sylvana Simons is oprichter en lijsttrekker van BIJ1. Zij bewondert de Surinamer Anton de Kom, antikoloniaal geschiedschrijver, mensenrechtenactivist en verzetsstrijder, om zijn strijdlust en vermogen om ver vooruit te kijken. Hoe maakte u kennis met Anton de Kom? ‘Mijn ouders hadden het thuis geregeld over Anton de Kom (1898-1945). Ik wist dat hij de...
Film: My Generation
Nostalgische documentaire over ‘swinging Londen’ People try to put us down (talkin’ ’bout my generation). Wie deze regels niet kent, heeft de jaren zestig niet meegemaakt. Ze komen uit het nummer ‘My Generation’, waarmee The Who in 1965 de oudere generatie de stuipen op het lijf joeg. Het nummer bezingt de jonge generatie, die...
Galicische wetten – Philippe Sands
Geen vergelding, maar rechtvaardigheid De jurist Philippe Sands is one of the good guys, zoals je die doorgaans alleen in films ziet. Zo iemand die foute regimes voor het gerecht sleept, die zich juridisch inzet voor de naleving van mensenrechten, die zelfs tegen zijn eigen regering opstaat als de wet niet nageleefd wordt. Met dit...
The Marshall Plan – Benn Steil
Marshallplan vooral van psychologisch belang Het is goed dat we ons af en toe herinneren dat de Verenigde Staten tussen 1948 en 1952 ruim 13 miljard dollar in de Europese economie pompten. Naar hedendaagse valuta en bevolkingsomvang omgerekend is dat 800 miljard dollar. Het motief was echter niet zozeer humanitair en ook niet economisch. De...
Een geschiedenis van het onderwijs in Nederland – Piet de Rooy
Steeds moet het onderwijs op de schop Tot 1800 was het Nederlandse onderwijs een onsamenhangend allegaartje van scholen met elk een eigen aanpak. Maar in de loop van de negentiende eeuw veranderde dat. De overheid begon zich met het onderwijs te bemoeien en eisen te stellen. Ondertussen dachten pedagogen na over de manier waarop...
