Alle artikelen
Eva Rovers:
‘Conservatieve rebellen zijn van alle tijden. Denk aan de Conservatieve Revolutie tijdens de Weimarrepubliek, die zich richtte tegen de idealen van de Verlichting. Of aan de vrouwen van de Britse Women’s National Anti-Suffrage League, die zich tegen het vrouwenkiesrecht verzetten. Of nog verder terug: het verzet tegen Willem I, dat tot de Belgische Opstand van 1830 leidde.
Ook dat verzet kwam voor een aanzienlijk deel uit conservatieve hoek. Zowel de conservatieve clerus en adel als conservatieve ondernemers wilden niets liever dan terug naar de tijd dat ze meer privileges hadden, of een betere economische positie. De gangbare opvatting is dat rebellen de geschiedenis voortstuwen, of het nu gaat om de Franse Revolutie, feministische golven of burgerrechtenbewegingen. En dat conservatieven juist tegen activisme en verandering zouden zijn. Maar dat is een te beperkte opvatting van conservatisme.
Conservatieven zijn niet per definitie tegen verandering. Ze keren zich tegen emanciperende veranderingen, omdat die het gezag en de bestaande hiërarchieën in gevaar brengen. Om die ontwikkelingen tegen te gaan of terug te draaien zijn actie en verandering nodig, en daar deinzen ze dus evenmin voor terug als progressieve rebellen. Dat neemt alleen de tegengestelde richting aan. Zoals de Siciliaanse aristocraat Giuseppe Tomasi di Lampedusa schrijft in zijn roman over de Italiaanse eenwording, Il Gattopardo: “Alles moet veranderen, zodat alles hetzelfde kan blijven.”’
Eva Rovers is cultuurhistoricus en biograaf.
Martin Sommer:
‘Ik zou het nog sterker willen stellen: conservatieven zijn altijd rebellen geweest. Het conservatisme als beweging is ontstaan als reactie op de Franse Revolutie. Voordien was conservatisme de norm en waren naam en titel dus overbodig. De dingen waren zoals ze waren, en verandering — laat staan radicale verandering — zat er niet in. Pas na de Franse Revolutie werd het idee van vooruitgang en gelijkheid gemeengoed.
Daar werd tegen gerebelleerd, zoals bij ons door Abraham Kuyper van de Anti-Revolutionaire Partij. De aartsvader van het conservatisme is de achttiende-eeuwse Britse politicus Edmund Burke. In zijn bepaald rebelse boek Bespiegelingen over de Franse Revolutie, uit 1791, schoot Burke met scherp tegen de nieuwlichterij van de mensenrechten. Volgens hem was het beste staatsbestel gebaseerd op verdiensten door langjarige ervaring en niet op abstracte ideeën over vrijheid en gelijkheid.
“Ze hebben een mijn in de grond gestopt die met één grote explosie alle voorbeelden uit de oude tijden, alle precedenten, alle wetten en besluiten van het parlement zal opblazen: ze hebben ‘de rechten van de mens’,” schreef Burke. Hij was van oorsprong zeker geen reactionair, maar de mensenrechten, “altijd en overal”, waren voor hem een steen des aanstoots. Want: “Hoe kan iemand rechten opeisen die het bestaan van een verdrag niet veronderstellen, en zich toch op verdragen beroepen?”
Martin Sommer is historicus en journalist van de Volkskrant.
Beatrice de Graaf:
‘De progressieve dan wel conservatieve aard van rebellen is dikwijls een kwestie van historische beoordeling achteraf. Neem de rebellen en studentenactivisten van de jaren twintig en dertig van de negentiende eeuw: de Burschenschaften van de Duitse Vormärz en de opstandelingen in België en Polen. De studentenbeweging in Duitsland, die in 1817 op het Wartburg-festival voor het eerst van zich liet horen, wordt vaak gezien als een democratische avant-garde die streed voor vrijheden en burgerrechten tegen het reactionaire bewind van Pruisen en Oostenrijk.
Nog steeds grijpen Duitse historici terug op die vermeende democratische beweging, die in 1848 bruut de pas zou zijn afgesneden. Maar Heinrich Heine waarschuwde al in 1820 voor de ‘teutomanie’ en het extreme nationalisme van de studenten, dat zich uitte in haat tegen al het vreemde of buitenlandse. Ook de Belgische en Poolse opstandelingen gelden als vrijheidsminnende rebellen, die streden voor bevrijding van hun Nederlandse dan wel Russische despotische overheersers. Nationalistisch waren deze rebellen zeker, progressief zeker niet. Het ging veel van de opstandelingen van 1830 niet om de vrijheid van andersdenkenden, maar vooral om die van de eigen etnisch-nationale groep. Het label “progressief” is dus historisch gezien altijd relatief. Het is maar net over welke waardestrijd je het hebt, in welke context, en welk historisch perspectief je hanteert.’
Beatrice de Graaf is hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit Utrecht.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Stelling: Conservatieven zijn de nieuwe rebellen
Eva Rovers: ‘Conservatieve rebellen zijn van alle tijden. Denk aan de Conservatieve Revolutie tijdens de Weimarrepubliek, die zich richtte tegen de idealen van de Verlichting. Of aan de vrouwen van de Britse Women’s National Anti-Suffrage League, die zich tegen het vrouwenkiesrecht verzetten. Of nog verder terug: het verzet tegen Willem I, dat tot de Belgische...
Voorpublicatie: Gods schaduw – Alan Mikhail
Het Ottomaanse rijk had een enorme invloed op de wereldgeschiedenis. Het was een bruisend middelpunt van intellectuele activiteit, macht en verlicht bestuur. Leider van de vooruitgang was de almachtige sultan Selim I (1470-1520). Geholpen door zijn moeder Gülbahar, breidde hij het rijk fors uit. Maar eerst moest hij de meedogenloze harem zien te overleven. Op...
Middeleeuws alternatief voor antibiotica
Een ruim 1000 jaar oud boek helpt microbiologen mogelijk aan een alternatief voor antibiotica. ‘Neem gelijke hoeveelheden cropleac [een onbekende looksoort, red.] en knoflook en stamp die samen. Neem gelijke hoeveelheden wijn en ossengal, en meng die met de gestampte look.’ Zo begint een recept voor zalf tegen oogzwellingen, dat staat opgetekend in Bald’s Leechbook,...
Hitlers geboortehuis blijft herkenbaar
Tegen de wens van de Oostenrijkse overheid behoudt Hitlers geboortestad Braunau am Inn een gedenksteen die herinnert aan het naziverleden. Het geboortehuis van Adolf Hitler in Braunau moet worden geneutraliseerd, zo heeft de Oostenrijkse regering besloten. Het pand, dat tien jaar heeft leeggestaan, moet een politiebureau worden en een nieuw uiterlijk krijgen. Daarmee hoopt de...
Beide kampen schuld aan Spaanse furie
Een van de beruchtste catastrofes uit de Nederlandse Opstand tegen Filips II was de Spaanse Furie van november 1576 in Antwerpen, die veel burgers het leven kostte. Maar wie had daaraan de schuld? Volgens de geschiedenisboeken was het een geweldsuitbarsting van muitende soldaten in Spaanse dienst. Maar dat is onterecht, betoogt Raymond Fagel: het ging...
Indianen hielden nog lang stand
In de zestiende eeuw hielden de Spanjaarden een expeditie in het huidige Georgia die verwoestend was voor de bewoners. Toch hielden ze daarna nog zeker 130 jaar stand. Van 1539 tot 1543 leidde de Spaanse conquistador Hernando de Soto een expeditie met honderden mannen door wat een paar eeuwen later het Zuiden van de Verenigde...
Bedrijven dumpen besmette namen
Black Lives Matter-activisten richtten zich afgelopen zomer niet alleen tegen standbeelden van discriminerende mannen, maar ook tegen bedrijven met dubieuze merknamen en logo’s. Een reeks ondernemers koos daarom voor nieuwe namen. Een paar opvallende voorbeelden. Sinds 1935 aten Australiërs Coon cheese, een cheddar die was genoemd naar ontwikkelaar Edward William Coon. Decennialang werd er over...
Lopend Vuur – Jonathan Israel
Amerikaanse historici zien de opstand en oorlog waaruit de Verenigde Staten ontstonden graag als een volstrekt uniek gebeuren. Het idee dat dit de eerste fase was van zoiets als een ‘Atlantische Revolutie’ – waar ook de strijd van de Nederlandse Patriotten en de Franse Revolutie deel van uitmaakten – wordt door de meesten van hen...
Met een drukpers de oceaan over – Lisa Kuitert
Begin negentiende eeuw was er in de Indonesische archipel één drukkerij. Deze Landsdrukkerij stond onder leiding van een ambtenaar en verzorgde het drukwerk voor het koloniaal bestuur. Al snel kwam daar ook commercieel en educatief drukwerk bij. De hoop was dat schoolboeken in het Maleis het beschavingspeil van de ‘inlanders’ flink zouden opkrikken en ‘de...
Broederstrijd in Korea – Sheila Miyoshi Jager
Wonderlijk genoeg bleef de dictatuur in Noord-Korea in stand toen de rest van de communistische wereld na 1989 eindelijk vrijheid kon smaken. Sterker nog: in die stalinistische tirannie werd het nog erger dan het al was. Het land stond opeens helemaal alleen; de Russische steun was weggevallen en ook de Chinese buren lieten het afweten...
Ost-Berlin – Stefan Wolle
Stefan Wolle, geboren in 1950, is een buitenbeentje in de Duitse historische wereld. Zijn talrijke en gezaghebbende publicaties zijn namelijk uiterst prettig om te lezen. Dit boek is zijn meest persoonlijke boek; het gaat over zijn Heimatstadt Oost-Berlijn. De voormalige Reichshauptstadt maakte officieel geen deel uit van de DDR of de Bondsrepubliek. Maar in de...
Boeken in de Oost
In Met een drukpers de oceaan over beschrijft Lisa Kuitert, hoogleraar Boekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam, de komst van boekdrukkunst in Nederlands-Indië. Wat las de Indonesische bevolking zoal en wat voor gevolgen had de nieuwe boekcultuur op de koloniale maatschappij? ‘Hoewel ik nooit zou durven stellen dat de kolonie zonder drukpers nooit onafhankelijk geworden...
