De Nederlandse regering kan kerken niet verplichten een maximumaantal personen toe te laten tijdens religieuze bijeenkomsten. Terwijl de coronamaatregelen de afgelopen maanden steeds strenger werden voor horeca, evenementen en familiebijeenkomsten, bleven in sommige kerken de gelovigen in groten getale samenkomen. Zo werden in Staphorst in oktober diensten gehouden met 600 zingende kerkgangers. Uit verschillende hoeken van de samenleving klonk verbolgenheid over deze ‘voorkeursbehandeling’ van kerken. Maar dat is niet terecht, stelt George Harinck, hoogleraar politieke geschiedenis van het neocalvinisme. ‘De positie van de kerk is een verworvenheid van onze liberale samenleving.’
Volgens Harinck reageren Nederlanders heftig op de drukke kerkdiensten, omdat religie altijd een gevoelig punt is geweest in de Nederlandse geschiedenis. ‘Voor velen staat Staphorst tegenwoordig symbool voor orthodoxe christenen. De ouderwetse klederdracht van de kerkgangers leidt al snel tot spot en hoongelach.’
Mensen lijken vooral te vallen over de ‘uitzonderingspositie’ van kerken in crisistijd, maar volgens Harinck is dat niet het juiste woord. ‘We moeten de rechten van de kerk in de historische context van de scheiding tussen Kerk en Staat plaatsen. Na de Franse Revolutie werden, ook in Nederland, de grondrechten van burgers opgesteld. Die grondrechten beschermen de vrijheden van burgers tegen een staat die daarin wil ingrijpen. Daar hoort de vrijheid van levensovertuiging en godsdienst ook bij.
Het draait dus niet om het voortrekken van de kerk, maar om een van de verworvenheden en hoekstenen van onze liberale samenleving. Dankzij de grondwet kan het kabinet niet ingrijpen op kerkelijk terrein, ook niet tijdens een gezondheidscrisis. De regering zoekt momenteel wel de grenzen van de mogelijkheden op door kerken “dringend te adviseren” alleen kleine groepen toe te laten, iets wat de meeste kerken ook doen.’
Ook tijdens de Spaanse griep in 1918 sloten de meeste Nederlandse kerken hun deuren niet, vertelt Harinck. De overheid riep gemeenten soms op om kerkdiensten te schrappen of in te korten, maar dominees en gelovigen die zich niets van deze adviezen aantrokken stuitten destijds op weinig kritiek. ‘Het feit dat er nu meer ophef is over drukbezochte kerkdiensten en dat het woord “uitzonderingspositie” steeds valt, hangt ermee samen dat de meerderheid van de Nederlandse bevolking niet meer religieus is. Toch is de scheiding tussen Kerk en Staat nog steeds heilig. Religies hechten er waarde aan omdat de staat zich niet met geloofsovertuiging kan bemoeien, en de staat houdt eraan vast uit respect voor de geloofsvrijheid.’
‘De scheiding tussen Kerk en Staat is nog steeds heilig’
Tot omstreeks 1970 kreeg de Nederlandse Hervormde Kerk (NHK), die zich in de negentiende eeuw verzette tegen de scheiding van Kerk en Staat, nog overheidssubsidie. ‘Maar inmiddels hebben de kerken geen echte voorrechten meer,’ zegt Harinck. ‘De NHK had tot 2004 nog toegang tot de gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens: de overheid gaf verhuizingen door aan de kerk. Maar ook dat is afgeschaft. Er bestaan nu vooral nog afspraken over minder ingrijpende zaken, zoals het luiden van kerkklokken of algemene politieverordeningen die stellen dat er op zondag vóór twaalf uur geen markt mag plaatsvinden. Dat zijn geen grondrechten, maar afspraken die we kunnen veranderen als daar behoefte aan is.’
George Harinck
is bijzonder hoogleraar geschiedenis aan de Theologische Universiteit Kampen en de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij verricht onderzoek en publiceert op het gebied van de cultuurgeschiedenis van het protestantisme. Harinck schreef verschillende boeken over Abraham Kuyper, waaronder Aan het roer staat het hart (2015) en Varia Americana (2016). Ook presenteerde Harinck in 2015 de achtdelige televisieserie Om de oude wereldzee, waarin hij Kuyper nareisde door het Midden-Oosten.
