Alle artikelen
Van pottenbakkers in het oude China tot Russische lijfeigenen en zzp’ers in modern Nederland. Jan Lucassen schreef een alomvattend boek over werk. Hij begint diep in de prehistorie, bekijkt de hele wereld en trekt de lijnen door naar het heden.
Tot 10.000 jaar geleden leefden mensen als jager-verzamelaars. Dat leverde een egalitaire maatschappij op: iedereen deelde in gelijke mate in de buit. Toen landbouw de belangrijkste manier van bestaan werd en de eerste steden en staten opkwamen, veranderde dat. Ondernemende types hoefden zich niet meer te beperken tot een leven als boer. Ze konden zich specialiseren als ambachtsman, handel drijven of zich bemoeien met het bestuur. Ze boden hun vaardigheden aan op de arbeidsmarkt. Eerst in ruil voor goederen of gunsten, later in ruil voor geld. De opbrengsten van werk werden in Europa en Azië steeds minder eerlijk verdeeld, in Afrika gebeurde dat wel.
Aan het eind van de Middeleeuwen vond een belangrijke omslag plaats: de Nijvere Revolutie. Nog meer mensen gingen voor de markt produceren, vaak naast hun andere bezigheden. Zoals boeren die ook gingen weven – ze konden daardoor meer consumeren. Daaruit blijkt dat de aanname dat premoderne mensen stopten met werken zodra ze voldoende hadden, onjuist is. Een kapitalistische manier van denken zat er al vroeg in.
Door toenemende efficiëntie was er steeds meer specialisatie mogelijk. Dat is bijvoorbeeld te zien in de Republiek, die graan uit het buitenland importeerde. Daardoor was er ruimte voor veeteelt, maar ook voor de verbouw van industriegewassen, zoals vlas, koolzaad, lijnzaad en hennep. Het leidde tot meer werkgelegenheid in de landbouw en tot de komst van arbeiders uit de rest van Europa.
Dankzij de Industriële Revolutie rond 1800 nam Europa een voorsprong in de wereld. Tegelijk groeide de ongelijkheid. In de twintigste eeuw verbeterde de positie van werkenden aanzienlijk, om aan het eind weer te verslechteren.
Lucassen biedt een goed overzicht van ons arbeidsverleden en doordat werk zo’n centrale plaats inneemt ook van de wereldgeschiedenis. Tegelijk krijgt het boek daardoor iets opsommerigs. Spannender wordt het als hij in het laatste hoofdstuk de lijnen verder doortrekt en naar de toekomst kijkt. Zal de ongelijkheid weer afnemen? Lucassen verwijst naar pessimisten die de markteconomie ten onder zien gaan. Maar ook naar optimisten die menen dat het kapitalistische systeem in staat is tot vernieuwing en die hoge verwachtingen hebben van technologisch vernuft. Volgens Lucassen staat de wereld hoe dan ook op een kruispunt.
De wereld aan het werk. Van de prehistorie tot nu
Jan Lucassen
512 p. WBOOKS, € 34,95
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Meer ongelijkheid op de werkvloer
Van pottenbakkers in het oude China tot Russische lijfeigenen en zzp’ers in modern Nederland. Jan Lucassen schreef een alomvattend boek over werk. Hij begint diep in de prehistorie, bekijkt de hele wereld en trekt de lijnen door naar het heden. Tot 10.000 jaar geleden leefden mensen als jager-verzamelaars. Dat leverde een egalitaire maatschappij op: iedereen...
Academici namen een hap zand om niet boven hun boeken in slaap te vallen
Intensieve studentenbegeleiding, stapels administratie en een groeiende publicatiedruk. Nederlandse wetenschappers klagen over de hoge werkdruk op universiteiten. Volgens Dirk van Miert, hoofddocent aan de Universiteit Utrecht, hebben academici al eeuwen last van werkstress. In de vroegmoderne tijd was het heldhaftig om hard te werken en veel te publiceren, dus werkten sommige hoogleraren zich letterlijk dood....
Nederland wilde ook nucleaire duikboten
Washington gaat kernonderzeeërs leveren aan Australië. In 1960 had Nederland ook wel oren naar nucleaire onderzeeërs, maar het kabinet ving keer op keer bot.
Emmer vergeet zijn eigen boek
Historicus Piet Emmer deed onlangs in het tv-programma Propaganda een uitspraak die alom voor verbijstering en verontwaardiging heeft gezorgd. Het brandmerken van slaven zou door hen als iets positiefs zijn ervaren. Deze bewering is des te eigenaardiger omdat Emmer zich in zijn boek veel genuanceerder uitlaat. Maar dat lijkt iedereen te zijn vergeten – inclusief...
Hoe dachten Nederlanders de afgelopen eeuwen over werk?
De overheid trekt 75 miljoen euro uit voor een project om de Nederlandse deeltijdcultuur te doorbreken. Het strenge Nederlandse arbeidsethos kwam vanaf de jaren zestig ter discussie te staan.
Een conservatief met visie
Wat was na 1815 de ideale staatsvorm voor de Duitse landen? Een natiestaat of een federatie? De Oostenrijkse kanselier Klemens von Metternich geloofde heilig in een multinationaal verband, waarin ruimte was voor verschillende bevolkingsgroepen, religieuze overtuigingen en talen. Daardoor kwam hij hard in aanvaring met de nationalisten. In de ochtend van 18 oktober 1817 verzamelden...
Horror in de fabriek
Levensgevaarlijke machines, arbeiders die werden mishandeld en jonge kinderen die zelfs ’s nachts werkten. Een parlementaire enquêtecommissie stuitte in 1887 op talloze misstanden in fabrieken. Verontrustend, zo erkenden veel Kamerleden, maar geen reden het socialisme in de kaart te spelen. Op maandag 10 januari 1887 reisde een delegatie van de Amsterdamse Koninklijke Waskaarsenfabriek met de...
De katoen-revolutie
De student Eli Whitney bedacht in 1793 de cotton gin, een machine om kleverige zaden uit katoenvezels te verwijderen. De vinding vormde een impuls voor de Amerikaanse katoenproductie. Maar ook voor de slavernij: miljoenen zwarten moesten katoen plukken op plantages. Voor wie de latere geschiedenis kent, is het moeilijk voor te stellen dat katoen tot...
Angst voor het gele gevaar
De Duitse keizer Wilhelm II pleitte voor een eensgezind optreden tegen het ‘gele gevaar’ uit Azië. Want dat zag hij als ‘de grootste bedreiging voor het witte ras, het christendom en Europa’. En hij was niet de enige. Kaiser Wilhelm II schrok badend in het zweet wakker. In een nachtmerrie had hij donkere wolken zien...
Het einde van een tijdperk
Terroristische aanslagen veroorzaken schokgolven die nog jarenlang, ja, decennialang samenlevingen in beweging brengen. Inmiddels hebben we er al een paar grote herdenkingsmomenten rond ‘9/11’ op zitten. In 2011 werd er uitvoerig bij stilgestaan. En nu in 2021 weer. Waarom houdt één zo’n aanslag ons nog steeds bezig? Het is niet zo dat die de wereldeconomie,...
‘Ik bevond me in Riga in het interbellum’
In elk nummer vraagt Alies Pegtel een historicus naar zijn of haar historische sensatie. Naar het moment waarop, zoals Johan Huizinga het formuleerde, heden en verleden lijken samen te vallen. Een gevoel dat vaak onverwacht wordt opgewekt door een document, voorwerp, geluid, geur, locatie of inzicht. Deze maand historicus James Kennedy. ‘Mijn hart sloeg nooit...
‘Nederland ontstond per ongeluk’
Vroegmodern historicus Judith Pollmann schreef samen met collega’s Marnix Beyen en Henk te Velde een handzame geschiedenis van Nederland en België. In De Lage Landen is te lezen hoe in de rivierendelta twee staten ontstonden met verschillende politieke culturen en identiteiten. ‘Willem van Oranje vertelde dat alle inwoners van de Nederlanden van elkaar hielden en...
