Alle artikelen
In de veertiende eeuw richtte de pest onvoorstelbare schade aan in Europa. Historici hadden moeite de omvang te bevatten, zo laat Dick Harrison zien in een meesterlijke studie.
Zelfs met de meest conservatieve schatting van het aantal slachtoffers laat de pestepidemie tussen 1347 en 1352 de Eerste Wereldoorlog ruim achter zich. Op een bevolking van 80 à 100 miljoen stierven 20 miljoen Europeanen. Een verbijsterend aantal. Het verbaast Dick Harrison dan ook dat de Zwarte Dood, zoals de epidemie sinds de zestiende eeuw wordt genoemd, in zijn studententijd nauwelijks aandacht kreeg. Waar kwam die stilte rondom de Zwarte Dood vandaan? Volgens Harrison zijn historici geneigd grote processen te bestuderen. In de big picture van handelskapitalisme, civilisatieproces of natievorming past geen bacterie – de Yersinia pestis – en haar desastreuze gevolgen.
Harrison toont hoe onterecht dat is. De Zwarte Dood was zo’n ingrijpende gebeurtenis dat die op alle fronten van het menselijk bestaan van enorme invloed is geweest. Niet alleen werd Europa ontvolkt, maar het herstel na de catastrofe liet in sommige regio’s ook nog eens eeuwen op zich wachten. De pest kende een meedogenloze cyclus. Weerbare mannen die de eerste epidemie overleefden, werden weggerukt tijdens de tweede. De Zwarte Dood confronteerde Europeanen met existentiële vragen. Als de pest een straf van God was, hoe kon Hij dan toestaan dat vooral onschuldige kinderen getroffen werden? Het laatmiddeleeuwse godsbeeld is haast polytheïstisch: God werpt als een woesteling zijn pestpijlen naar de mensheid, terwijl Jezus de toorn van de Vader probeert te sussen.
Harrison schetst de historiografische perspectieven. De ‘klassieke school’ van onder anderen Emmanuel Le Roy Ladurie betoogde dat de pestuitbraak alleen kon plaatsvinden vanwege de verziekte economische verhoudingen: een hongerig volk is vatbaar voor ziektekiemen. Medisch historici wierpen tegen dat de pest zich niets aantrok van rangen en standen. Ook het fabeltje dat vooral stedelijke gebieden getroffen werden houdt geen stand. Het platteland moest er net zozeer aan geloven. Harrison durft een historische vergelijking tussen de pest en Covid-19 aan. Ook onze voorouders geloofden liever in complottheorieën dan dat ze de ondraaglijke willekeur van het bestaan accepteerden.
– Eric Palmen is historicus.
De Zwarte Dood. De pandemie van de pest
Dick Harrison. 496 p. Omniboek, € 39,99
De willekeur van de Zwarte Dood
In de veertiende eeuw richtte de pest onvoorstelbare schade aan in Europa. Historici hadden moeite de omvang te bevatten, zo laat Dick Harrison zien in een meesterlijke studie. Zelfs met de meest conservatieve schatting van het aantal slachtoffers laat de pestepidemie tussen 1347 en 1352 de Eerste Wereldoorlog ruim achter zich. Op een bevolking van...
‘Het was alsof Dick voor me stond’
In elk nummer vraagt Alies Pegtel een historicus naar zijn of haar historische sensatie. Naar het moment waarop, zoals Johan Huizinga het formuleerde, heden en verleden lijken samen te vallen. Een gevoel dat vaak onverwacht wordt opgewekt door een document, voorwerp, geluid, geur, locatie of inzicht. Deze maand Annejet van der Zijl, die ineens in...
Angela Merkels lievelingsboek
Soms lijkt het erop dat we meer schrijven, texten en appen dan lezen. Ik zie tal van collega’s om me heen worstelen met deadlines van bookproposals. Het lukt me amper om bij te houden wat iedereen aan het schrijven is, laat staan het ook te lezen of te beluisteren. Want ik moet natuurlijk ook zelf...
4 vragen aan Emily Hemelrijk
Over de Romeinse vrouw werd lange tijd weinig anders geschreven dan: ‘Zij sponde wol en zat thuis.’ Emily Hemelrijk wil dit beeld nuanceren. In Verborgen levens, publieke figuren laat ze zien dat Romeinse vrouwen niet binnenshuis werden weggestopt, maar openbare functies konden bekleden. Ze konden zelfs tot ‘moeder van de stad’ uitgroeien. Dan moesten ze...
Vulkanen bliezen Chinese dynastieën omver
Vulkaanuitbarstingen in China waren niet alleen rampzalig voor omliggende dorpen, maar ook voor Chinese heersers. Onderzoekers hebben een verband gevonden tussen erupties die de afgelopen tweeduizend jaar het klimaat veranderden en de val van Chinese dynastieën. Een donkere hemel, droogte en kou gaven tanende keizershuizen dikwijls het laatste zetje. De wetenschappers, die hun onderzoek publiceerden...
De rol van de Russisch-orthodoxe kerk bij het ontstaan van Rusland
De leider van de Russisch-orthodoxe kerk vroeg om een wapenstilstand rondom de Russische kerst. De orthodoxe kerk speelt een cruciale rol in de ontstaansgeschiedenis van het Russische Rijk.
CollectieCentrum wil het fysieke geheugen van Nederland zijn
Een gigantisch gebouw in Amersfoort is gevuld met bijna een half miljoen historische objecten: van schilderijen tot kandelaars en van hertengeweien tot koningstronen. Vier culturele instellingen sloegen de handen ineen en bouwden een gezamenlijk depot voor hun rijkscollecties. De redactie van Historisch Nieuwsblad bracht een bezoek aan dit unieke magazijn. De opslagplaats is niet te...
Horen Rusland en Oekraïne bij elkaar?
Ontstond het huidige Rusland duizend jaar geleden rond Kiev? En hoort dat Oekraïense gebied dus eigenlijk bij Rusland? Daarover verschillen de Russen en de Oekraïners nog steeds heftig van mening. Aan de rand van de drukke havenstad Sebastopol, op de onlangs door Rusland geannexeerde Krim, bevindt zich een verlaten heuvel vol kniehoge ruïnes. Op deze...
Spot als antikoloniaal verzet
Tijdens de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog maakten de nationalisten gebruik van satire om de bevolking in een anti-Nederlandse stemming te brengen. Historicus Muhammad Yuanda Zara deed hier onderzoek naar en presenteert zijn conclusies in het tijdschrift BMGN. Zodra na de Tweede Wereldoorlog duidelijk werd dat de Nederlanders zouden proberen hun koloniale gezag in Indonesië te herstellen, publiceerden...
Andere Tijden: Koude Oorlog-serie over Nederland
Honderdduizenden Nederlanders raakten tijdens de Koude Oorlog direct of indirect betrokken bij de geopolitieke strijd tussen Oost en West. Van BVD’ers die de Russische ambassade in de gaten hielden tot toeristen die voor spion werden aangezien en vrouwen die hun liefde voorbij het IJzeren Gordijn zochten. In de nieuwe televisieserie Koude Oorlog haalt de redactie...
Leon & Juliette
Sommige levensverhalen spreken zo tot de verbeelding dat je er meteen een film bij ziet. Zoals dat van Leon Herckenrath, jongste zoon van de baljuw van het Zuid-Hollandse kustdorpje Monster, die in 1818, achttien jaar oud, naar Amerika voer om daar zijn geluk te beproeven. Er bestaat een schilderij van hem waarop je kunt zien...
Geschiedenisleraar van het jaar 2021
Marco van Vemde, docent geschiedenis op het Lingecollege in Tiel, is uitgeroepen tot Geschiedenisleraar van het jaar 2021, een initiatief van het Rijksmuseum, Nationaal archief en NTR. Wat is het geheim van deze leraar? ‘We moeten als geschiedenisdocenten meer beseffen dat we leerlingen trainen om kritische burgers te worden.’ Foto: Wim Kluvers Waarom springt u...
