Alle artikelen

Aan het begin van de Duitse invasie had de geheime politie van de Sovjet-Unie de gevangenissen ‘geruimd’. Daar zaten ook veel Oekraïense politiek gevangenen opgesloten. Wie niet naar het oosten werd geëvacueerd, kreeg de kogel. Toen de plaatselijke bewoners de gevangenissen openden, vonden ze de verminkte lijken.

De Sovjetautoriteiten waren inmiddels vertrokken en de bewoners koelden hun woede op de plaatselijke Joden. Dat die niets met de wandaden van de geheime politie te maken hadden, deed niet ter zake. Het kwam tot pogroms, waarbij volgens de Duitse historicus Kai Struve tussen de 7300 en 11.300 Joden werden vermoord. Struve wijst Oekraïense nationalisten aan als de schuldigen. Stetsko was er voorstander van ‘de Duitse methoden om het Jodendom uit te roeien’ in Oekraïne in de Tweede Wereldoorlog in te voeren.

Struve plaatst hierbij de kanttekening dat de nationalisten tot de pogroms werden aangezet door Duitse politie- en legereenheden. De Duitsers waren bovendien verantwoordelijk voor het merendeel van de executies. Vooral de pantserdivisie Wiking van de Waffen-SS, waarin enkele honderden Nederlandse oostfrontstrijders meevochten, maakte zich hier schuldig aan. Bij de Jodenmoord was volgens Struve ook de Nederlandse zakenman en SS’er Pieter Menten betrokken, die in Lviv en omstreken werkte en met de Duitsers collaboreerde.

De Duitsers zagen niets in het onafhankelijkheidsstreven van de Oekraïense nationalisten. Zij erkenden de zelfstandige Oekraïense staat van Stetsko niet. In juli 1941 splitsten ze Oekraïne: Oost-Galicië werd bij de bezette Poolse gebieden gevoegd, de rest van het land viel onder het Rijkscommissariaat Oekraïne, geleid door Erich Koch. Bij zijn aankomst in het land verklaarde Koch: ‘Onze taak is Oekraïne alle goederen af te nemen waar we de hand op kunnen leggen, zonder aandacht te schenken aan de gevoelens of het bezit van de Oekraïners.’ Bandera en Stetsko werden gevangengezet. Vanaf de herfst van 1941 werden veel OOeN-B-leden gearresteerd.

Ook in West-Oekraïne sloeg het enthousiasme voor de Duitsers spoedig om, toen bleek dat die hen tot de Untermenschen rekenden – zij het minder dan de Russen. Hitler noemde hen in september 1941 ‘even lui, ongeorganiseerd en nihilistisch-Aziatisch’ als de Russen. ‘Wij zijn een Herrenvolk,’ luidde een bevel van de Wehrmacht uit maart 1943 over de behandeling van de Oekraïense burgerbevolking, ‘dat moet bedenken dat de geringste Duitse arbeider uit het oogpunt van ras en biologie duizendmaal waardevoller is dan de bevolking hier.’ Overigens verleenden bij de Holocaust nog wel Oekraïense Hilfswillige als Ivan Demjanjoek hand- en spandiensten.

De Duitsers zeiden dat ze Lebensraum nodig hadden en wilden Oekraïne in de Tweede Wereldoorlog koloniseren. Dat zou voedsel en andere directe levensbehoeften onthouden aan het Duitse volk, wat neerkwam op diefstal. Oekraïners werden uitgehongerd of massaal in Duitse of Oostenrijkse fabrieken en boerderijen tewerkgesteld. Anders dan de boeren hadden gehoopt, bleven de kolchozen die de Sovjets hadden ingesteld in stand en moesten ze er extra gedisciplineerd doorzwoegen om de Duitsers van een zo groot mogelijke graanopbrengst te voorzien.

De Joden, voor zover niet geëvacueerd of ondergedoken, wachtte liquidatie, eerst in de ‘Holocaust door kogels’ en later in de gaskamers. Meer dan 1,5 miljoen van hen kwamen om, onder wie drie ooms en de overgrootvader van de huidige premier Volodymyr Zelenski.

Oekraïne kwam in de Tweede Wereldoorlog op grote schaal in verzet. De meeste Oekraïense jonge mannen dienden in het Sovjetleger, dat begin 1943 het Duitse leger bij Stalingrad aan de Wolga op de knieën dwong. Het duurde nog tot de zomer voor de strijdkansen definitief keerden. Het Sovjetleger heroverde Oekraïne in 1944 en het jaar daarop. Het gebied dat met het niet-aanvalspact van 1939 was verworven bleef voor de Sovjet-Unie behouden, Polen werd met voormalig Duits gebied in het westen gecompenseerd. Polen en Oekraïners werden uitgewisseld tussen het nieuwe, communistische Polen en Sovjet-Oekraïne.

Stepan Bandera zocht zijn toevlucht in München, waar een KGB-agent hem in oktober 1959 vermoordde. De nationalistische strijd van de Oekraïners, met name in het westen van het land, ging nog tot ver in de jaren vijftig door en bezorgde de autoriteiten veel kopzorgen. Terwijl Hitlers plannen voor de ‘germanisering’ van Oost-Europa hadden gefaald, werd de Sovjet-Unie er juist veel dominanter dan voorheen.

Oekraïne is in de Tweede Wereldoorlog, na Belarus en Polen, het land dat het meest heeft geleden. Die verwoestte er, geheel of gedeeltelijk, meer dan 700 steden, 28.000 dorpen, 16.000 fabrieken en 28.000 collectieve boerderijen. Tien miljoen mensen werden dakloos.

Historicus Timothy Snyder noemde Oekraïne, Belarus, de Baltische landen, Polen en het westen van Rusland de ‘bloedlanden’, waar de terreur van Hitler en Stalin elkaar overlapten. Toen de Israëlische historicus Shimon Redlich zijn geboortestad Berezjany in Oost-Galicië terugzag, schreef hij in zijn memoires: ‘De ongekende oorlogsomstandigheden en de beestachtigheid van het leven onder zowel de Sovjets als de Duitsers haalden het slechtste in de menselijke aard naar boven.’