Alle artikelen
In elk nummer vraagt Alies Pegtel een historicus naar zijn of haar historische sensatie. Naar het moment waarop, zoals Johan Huizinga het formuleerde, heden en verleden lijken samen te vallen. Een gevoel dat vaak onverwacht wordt opgewekt door een document, voorwerp, geluid, geur, locatie of inzicht. Deze maand Dik van der Meulen, die prins Bernhard achternareisde. ‘Het landgoed waar hij zijn hoofdkwartier had is eigenlijk onveranderd.’
Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven?
‘De historische sensatie ken ik op zichzelf heel goed. Ik ga bijvoorbeeld al tientallen jaren met vrienden naar de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog.’
Meer lezen over de geschiedenis van het Nederlandse koningshuis? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.
U kende de historische sensatie al voordat u historische boeken schreef?
‘Dat heb ik me nooit zo gerealiseerd, maar ja, dat zou je zo kunnen zeggen. Als biograaf van prins Bernhard ben ik bewust voor mijn recent verschenen boek Bernhards oorlog naar plaatsen gegaan waar die man in de Tweede Wereldoorlog zat. Naar Anneville, bijvoorbeeld, een buitenplaats bij Breda waar Bernhard na de bevrijding van Zuid-Nederland zijn hoofdkwartier had. Ik ben er in de trein naartoe gereisd, met de vouwfiets. Wat aan die plek heel plezierig is, is dat het landgoed eigenlijk onveranderd is. Er staan oeroude eiken die toen ook al imposant moeten zijn geweest, het huis is vanbuiten niet vertimmerd. Daar voel ik wel een historische sensatie.’
Dik van der Meulen (1963) is neerlandicus, schrijver en biograaf. Hij schrijft over uiteenlopende onderwerpen als Maya’s, natuur en wolven, en heeft vier biografieën gepubliceerd. Voor zijn biografie van Multatuli kreeg hij in 2003 de AKO Literatuurprijs. Zijn biografie van koning Willem III werd in 2014 bekroond met de Libris Geschiedenis Prijs en in 2017 ontving hij de Jan Wolkers Prijs voor De kinderen van de nacht over wolven en mensen. Eind 2022 verscheen Bernhards oorlog. Het leven van een prins in ballingschap.
Kunt u beschrijven wat dat gevoel behelst?
‘Het is eigenlijk een paradox: de sensatie namelijk dat je niet dichter bij het verleden kunt komen.’
Heden en verleden vallen niet samen in uw beleving?
‘Nee, uiteindelijk kom je nooit helemaal bij het verleden. Er zit altijd een kloof tussen jou en de hoofdpersoon. Die valt niet te overbruggen. Die kloof is de tijd.’
U beseft altijd dat u vanuit het hier en nu terugblikt?
‘Ja, ik realiseer me goed dat ik niet op de werkelijke plek ben waar Bernhard ooit was. Ik vind het trouwens ook wel goed om afstand te houden. Je moet als biograaf ook niet één willen worden met je hoofdpersoon. Of het nu Bernhard is of Multatuli, over wie ik eerder heb geschreven: mijn afkeer, bewondering of wat ik ook voel, zet ik van me af. Ik wil distantie tot de persoon behouden, zonder dat de afstand ook weer te groot wordt.’
Heeft zo’n locatiebezoek meerwaarde voor uw onderzoek?
‘Als schrijver probeer je, hoe clichématig dit ook mag klinken, de zaak tot leven te brengen. Ik probeer de vlekkerige zwart-witbeelden van kleur te voorzien. Dit doe ik in eerste instantie voor mezelf, maar uiteindelijk natuurlijk voor de lezers. De historische sensatie draagt bij tot de evocatie van een periode die ik beschrijf, en dat is mooi meegenomen.’
U kunt zich situaties beter voor de geest halen als u een historische plek bezoekt?
‘Zeker. Je hebt archieven en allerlei bronnen, maar je hebt ook het landschap. Dat moet je niet ongebruikt laten. Als je daarnaar kijkt, en naar de gebouwen in dat landschap, dan kun je je beter een voorstelling maken van hoe het geweest moet zijn. Je koppelt daaraan anekdotes, brieffragmenten, beschrijvingen. Door dit allemaal te mengen kom je behoorlijk dicht bij de plek waar Bernhard was, en daarmee ook bij de persoon. Op het landgoed Anneville zie ik hem in mijn gedachten bijvoorbeeld voorbijrijden in zijn legerjeep. Dat helpt bij het schrijven.’
Droomt u weleens over uw hoofdpersoon als u met een biografie bezig bent?
‘Nee, nooit. Maar ik probeer me wel maximaal in te leven, in zoverre dat ik iemands handelen kan begrijpen. Zo verdenk ik Bernhard ervan dat hij in 1939 informatie doorgaf aan de Duitse Wehrmacht. Dat is een ernstige aantijging. Ik heb geen hard bewijs, maar wel aanwijzingen. Ik vraag me dan af: waarom zou hij dat hebben gedaan? Dan kom ik niet noodzakelijkerwijs tot de conclusie dat hij een kwaadaardige man was. Bernhard was nu eenmaal in Duitsland opgegroeid, en voelde zich op zijn manier een goed vaderlander.’
Je inleven in prins Bernhard is iets anders dan je met hem identificeren?
‘Dat vind ik wel. Je probeert je in te denken: wat gaat er door iemands hoofd? Maar uiteindelijk weet je toch niet wat hij écht heeft gedacht. Ook wat hijzelf heeft opgeschreven en wat hij later heeft gezegd, is hooguit een flauwe afspiegeling van zijn werkelijke ik.’
‘In gedachten zie ik Bernhard rijden in zijn jeep’
Dik van der Meulen schreef een biografie over prins Bernhard. ‘Het landgoed waar hij zijn hoofdkwartier had is eigenlijk onveranderd.’
Descendant: documentaire over het laatste slavenschip
De documentaire Descendant, te zien op Netflix, duikt in de geschiedenis van het laatste slaventransport.
Junta voor het gerecht
De voor een Oscar genomineerde speelfilm Argentina 1985 toont de moed van de openbaar aanklager Julio Strassera en zijn team.
Dagelijkse indrukken van nazi-Duitsland
Gewone Duitsers spraken al tijdens de oorlog met elkaar over de Holocaust en andere misdaden van de nazi’s. Journalist Anna Haag noteerde alles wat ze hoorde.
Nederlandse moord op Chinezen
Leonard Blussé beschrijft hoe Nederlandse zeelieden en soldaten in 1740 een opstand van wanhopige Chinezen bloedig neersloegen.
Altijd in verzet tegen onrecht
Rosey Pool identificeerde zich met iedereen die afweek van de norm en daarom werd onderdrukt. Of je nu Joods en homoseksueel was in bezet Nederland, zoals zijzelf, of een zwarte dichter in de Verenigde Staten.
Bijna-doodervaring van de Weimarrepubliek
Volker Ullrich schreef een boek over het voor Duitsland zo turbulente jaar 1923. Dat de Weimarrepubliek opkrabbelde uit de crisis, mag een wonder heten.
Vrij en gelijk dankzij de kerk
In de liberale versie van de Europese geschiedenis is de bevrijding van het individu te danken aan denkers uit de Renaissance, die teruggrepen op de Griekse en Romeinse Oudheid. In de tussenliggende periode van de Middeleeuwen zouden de mensen gevangen zijn geweest in traditionele groepsverbanden. Larry Siedentop haalt dat vooroordeel onderuit.
Ruzie in Overijssel ontaardt bijna in burgeroorlog
In 1654 werd Johan de Witt opgeschrikt door een uit de hand gelopen machtsstrijd in Overijssel. Het conflict bedreigde de vrede in de hele Republiek.
Ruimte voor radicalen?
Kan Nederland leren van de eigen omgang met extremisme in het verleden? 'Misschien moeten onze elites dit keer eens naar Vorbild Deutschland kijken.'
Voel je de pijn van je voorouders?
'Door die exponentiële sequentie van voorouders bevat elke stamboom een overvloed aan verhalen. Goed, slecht en alles ertussenin.'
Dertig jaar na Srebrenica houden muurteksten van Dutchbatters de herinnering levend
In de voormalige Dutchbat-basis bij Srebrenica zijn nog muurteksten te zien die de Nederlandse militairen hebben aangebracht. Behandel deze sporen als een historische bron, betoogt archeoloog Ruurd Kok. Eens was het de grootste accufabriek van Joegoslavië. Het ruime, door een hek omgeven fabrieksterrein met hallen en kantoorgebouwen diende vanaf februari 1994 als hoofdkwartier van Dutchbat:...
