Home Dossiers Iran

Iran

  • 16 artikelen
Demonstratie in Iran

Iran verschijnt veel in het nieuws vanwege spanningen in het Midden-Oosten. Hoe ziet de geschiedenis van het land eruit? En waarom is de relatie van Iran met Israël en Amerika zo slecht?

Perzische Rijk

Iran kent een lange geschiedenis, die begint bij het Perzische Rijk. Onder heersers als Cyrus de Grote en Darius de Grote strekte het rijk zich uit van Anatolië tot aan de Indusvallei. In de vierde eeuw voor Christus wist Alexander de Grote Perzië te veroveren. Na een hellenistische periode werd Perzië onderdeel van het Parthische Rijk en Byzantijnse Rijk, totdat in de zevende eeuw de islamitische Arabieren aan de macht kwamen. Iran werd in de eeuwen die volgden aangevallen door de Mongolen en vocht oorlogen uit met Rusland, maar wist in de achttiende en negentiende eeuw relatief onafhankelijk te blijven van westerse mogendheden, maar werd tijdens de Tweede Wereldoorlog wel bezet door de geallieerden.

Meer lezen over Iran? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.

Ontvang historische artikelen, nieuws, boekrecensies en aanbiedingen wekelijks gratis in uw inbox.

Sjahs van de Pahlavi-dynastie

In de twintigste eeuw maakte de Pahlavi-dynastie vijftig jaar lang de dienst uit in Iran. Als leider liet Reza Pahlavi zich de titel ‘sjah’ aanmeten, het Perzische woord voor koning. Zijn zoon Mohammed Reza Pahlavi zou de laatste sjah van Perzië zijn. Hij onderhield goede banden met het Westen, maar regeerde in eigen land met harde hand. In 1953 zette hij met behulp van de CIA en MI6 de populaire premier Mohammed Mossadeq af en werd zijn bewind steeds autocratischer.

In de jaren zestig kondigde de sjah een Witte Revolutie af: hij wilde voor meer vrouwenemancipatie en algemeen kiesrecht zorgen. Het zorgde voor een felle tegenbeweging van de conservatieve geestelijkheid. In de jaren zeventig ontstond er daardoor onder verschillende Iraanse bevolkingsgroepen steeds meer ongenoegen over de dictatoriale en prowesterse houding van de sjah.

Iraanse Revolutie

In 1979 kwam die onvrede tot uitbarsting tijdens de Iraanse Revolutie. Liberale, linkse en religieuze groeperingen trokken samen op om een einde te maken aan het regime van de sjah. Cassettebandjes speelden een belangrijke rol bij het aanwakkeren van het revolutionaire vuur: via illegaal binnengesmokkelde tapes konden de demonstranten naar toespraken van geestelijk leiders als ayatollah Khomeini luisteren.

Na de Iraanse revolutie stichtten de religieuze leiders een islamitische republiek en werd Khomeini naar voren geschoven als nieuwe leider van Iran. Hij voerde conservatieve islamitische wetten door die gebaseerd waren op de sharia. Opnieuw ging Iran gebukt onder een repressief regime, terwijl de relatie met het buitenland verslechterde.

Iran demonstreert in december 1978 tegen sjah Reza Pahlavi.
Iraniërs demonstreren in december 1978 tegen sjah Reza Pahlavi.

Amerika en Iran

De slechte relatie tussen Iran en Amerika heeft wortels in de jaren vijftig, toen Washington de val van Mohammed Mossadeq en staatsgreep van de sjah steunde. Iran had op dat moment grote strategische waarde voor Amerika en Groot-Brittannië vanwege de olie in de golfregio. De Amerikanen wilden niet dat communistische bewegingen invloed zouden krijgen in Iran en hielpen daarom de sjah weer in het zadel. Tijdens de Iraanse Revolutie bereikte de woede over de Amerikaanse inmenging een hoogtepunt: demonstranten verbrandden Amerikaanse vlaggen en riepen leuzen als ‘Dood aan Amerika!’. In de hoofdstad Teheran hielden Iraniërs Amerikaans ambassadepersoneel meer dan een jaar gegijzeld.

In de jaren tachtig verslechterde de relatie tijdens de Irak-Iranoorlog, ook wel de Eerste Golfoorlog, waarbij de Amerikanen Irak steunden. In 1986 ontstond er in Amerika een rel vanwege Amerikaanse wapenleveranties aan Iran. De opbrengsten van de wapenleveranties aan hun aartsvijand werden door Washington heimelijk gebruikt om de Contra-rebellen in Nicaragua te financieren. De Iran-Contra-affaire bezorgde president Ronald Reagan spannende momenten en dalende approval rates, maar hij hoefde uiteindelijk niet af te treden.

In 1998 werd er opnieuw een poging gedaan om toenadering te zoeken. Op het WK in 1998 speelden Iran en de VS tegen elkaar, maar de verbroedering op het veld hield daarbuiten niet lang stand. De Iraanse agressie tegen Amerika bleef, ondanks inspanningen om de banden te normaliseren.

Israël en Iran

De harde Iraanse houding tegen Israël is relatief nieuw, want lange tijd onderhielden de twee landen goede banden. Eind jaren vijftig begon de onvrede over Israël te broeien, en in 1979 kwam die afkeer tot uitbarsting tijdens de Iraanse Revolutie. De ayatollahs staan aan de kant van Palestina en steunen militante groepen als Hamas en Hezbollah in hun strijd tegen Israël. Decennialang gingen ze een directe aanval op Israël uit de weg, tot april 2024, toen ze een grote raket- en drone-aanval uitvoerden.

Mossadeq gaf Iran hoop op een democratie
Mossadeq gaf Iran hoop op een democratie
Artikel

Mossadeq gaf Iran hoop op een democratie

Begin jaren vijftig leek Iran dankzij de liberale premier Mohammad Mossadeq voor een democratisch pad te kiezen. Totdat de CIA en MI6 in 1953 een coup tegen hem steunden.

Lees meer
Brits-Indische soldaten nemen een Iraanse raffinaderij over, 1941.
Brits-Indische soldaten nemen een Iraanse raffinaderij over, 1941.
Artikel

Iran werd bezet door de geallieerden

In de zomer van 1941 veroverden het Verenigd Koninkrijk en de Sovjet-Unie het Duitslandgezinde Iran. De invasie zou ingrijpende gevolgen hebben voor het land.

Lees meer
Detail van de papyrusrol waarop een Egyptische vrouw is te zien die lippenstift opdoet.
Detail van de papyrusrol waarop een Egyptische vrouw is te zien die lippenstift opdoet.
Nieuws

Oudste lipstick komt uit Iran

Sociale media hebben steeds meer invloed op de verkoop van make-up. Vier millennia geleden bezat een inwoner van wat nu Zuidoost-Iran heet waarschijnlijk al een lippenstift.

Lees meer
Iraniërs verbranden een Israëlische vlag bij de herdenking van de revolutie. Teheran, 4 november 2013.
Iraniërs verbranden een Israëlische vlag bij de herdenking van de revolutie. Teheran, 4 november 2013.
Artikel

De schaduwoorlog tussen Iran en Israël

Israël heeft een grote Iraanse drone- en raketaanval afgeslagen. Iran staat aan de kant van de Palestijnen en zit Israël dwars waar het maar kan. Toch ging het decennialang een directe confrontatie uit de weg.

Lees meer
Een menigte in Teheran luistert naar een opname op cassettebandje van ayatollah Khomeini, 1978. Khomeini zat in ballingschap in Frankrijk.
Een menigte in Teheran luistert naar een opname op cassettebandje van ayatollah Khomeini, 1978. Khomeini zat in ballingschap in Frankrijk.
Artikel

De revolutie van het cassettebandje

Illegaal gekopieerde en verspreide cassettebandjes konden een boodschap van vrijheid verspreiden, maar ook van haat en geweld.

Lees meer
WK Iran en VS
WK Iran en VS
Artikel

WK voetbal bracht VS en Iran even dichter bij elkaar

De Verenigde Staten versloegen Iran tijdens het WK voetbal in Qatar. Deze aartsvijanden speelden ook tegen elkaar op het WK in 1998. Die match was geen gewoon potje voetbal, maar draaide uit op een historische wedstrijd die tot toenadering tussen de twee landen leidde. Al duurde dat niet lang.

Lees meer
Verdediger van het Perzische Rijk
Verdediger van het Perzische Rijk
Artikel

Verdediger van het Perzische Rijk

Op het eerste gezicht leek de onrust in het westen van het Perzische Rijk niet zo bedreigend. De koning van het bescheiden Macedonië was er binnengevallen. Vervelend, maar de machtige Perzische ‘koning der koningen’ Darius III dacht dat hij zo’n situatie best aankon. Dat was een dramatische vergissing. Het rommelde in 333 v.Chr. aan de...

Lees meer
Trump en Iran
Trump en Iran
Nieuws

Iraniërs flirten met Trump

In 2018 stuurden Iraanse dissidenten in ballingschap een open brief aan Trump, waarin ze hem en Reza Pahlavi volop prezen om hun strijd tegen het islamitische bewind in hun thuisland.

Lees meer
Rechtszaak tijdens de Iran-Contra-affaire
Rechtszaak tijdens de Iran-Contra-affaire
Artikel

Hoe Reagan de Iran-Contra-affaire overleefde

Ronald Reagan raakte tijdens zijn presidentschap verwikkeld in een schandaal rond Iran. Hoge ambtenaren waren betrokken bij de verkoop van wapens aan het land, en wilden met de opbrengst rechtse rebellen in Nicaragua financieren. Wat wist Reagan er zelf van? En was hij wel zo onschuldig als hij zich voordeed?

Lees meer
Khomeini portret
Khomeini portret
Artikel

Ayatollah Khomeini kreeg een mythische status

De Iraanse Ayatollah Khameini houdt Frankrijk verantwoordelijk voor spotprenten van Charlie Hebdo. In 1979 haalden de Iraniërs zijn voorganger Khomeini binnen als leider van het land.

Lees meer
Iran en Amerika: John Kerry schudt de hand van Javad Zarif.
Iran en Amerika: John Kerry schudt de hand van Javad Zarif.
Interview

‘De VS hebben Iraanse agressie zelf veroorzaakt’

Historicus Peyman Jafari hoopte in 2015 dat de verbeterde relatie met de Verenigde Staten zou leiden tot meer democratisering in Iran.

Lees meer
Opening van een pijplijn van een raffinaderij van olie in de Noordelijke Arabische Golf.
Opening van een pijplijn van een raffinaderij van olie in de Noordelijke Arabische Golf.
Artikel

De ontdekking van olie in de Golfregio

Al in 1918 vermoedt de Nieuw-Zeelandse mijnbouwexpert Frank Holmes grote olievoorraden onder het woestijnzand van de zuidelijke Golfregio.

Lees meer