Lang voor The Odyssey koos Star Trek al voor inclusieve casting

Gene Roddenberry’s carrière kende geen vliegende start. Hij maakte drie vliegtuigongelukken mee als piloot en werkte daarna zeven jaar voor het politiedepartement van Los Angeles, totdat hij in 1956 uiteindelijk zijn roeping vond als televisieschrijver. Jarenlang zwierf Roddenberry van studio naar studio in de hoop dat een van zijn pilot-afleveringen groen licht zou krijgen. NBC zou uiteindelijk in 1963 een seizoen van zijn show The Lieutenant produceren, die het verhaal vertelt van Amerikaanse mariniers in vredestijd. De studio werkte samen met het leger voor de serie, waardoor er op een echte mariniersbasis gefilmd kon worden.

Maar Roddenberry haalde zich zowel de woede van het Pentagon als van de studio op de hals met de aflevering ‘To Set It Right’, die het racisme onder de mariniers ter discussie stelde. Een week na de uitzending van de aflevering trok NBC de stekker uit The Lieutenant. Roddenberry moest noodgedwongen een nieuwe serie bedenken om te verkopen. Dit keer zou hij niet alleen zijn eigen achtergrond in het leger gebruiken voor inspiratie, maar zou hij ook naar het heelal kijken. Gelukkig was NBC nog niet helemaal klaar met hem en werd zijn pitch voor een nieuwe sciencefictionserie goedgekeurd. Star Trek was geboren.   

Het basisconcept van Star Trek stond al vroeg vast: een ruimteschip bezoekt elke week een nieuwe planeet, waar de bemanningsleden contact leggen met buitenaardse levensvormen. Maar wie de bemanningsleden waren, stond niet meteen vast. De acteurs die auditie deden, moesten het vaak doen met een half afgerond script en een ruige karakterschets van hoe hun personage eruit zou zien.

Voor sommige acteurs zou dit frustrerend zijn geweest, maar voor George Takei was het juist een zegen. Het feit dat zijn personage nog niet helemaal gedefinieerd was, betekende dat hij hem zelf kon vormgeven. Luitenant Hikaru Sulu werd dan ook geen stereotiep Aziatisch personage, maar een gelaagd karakter met eigen hobby’s en interesses. Zo wilden de schrijvers hem voor een scène in de aflevering ‘The Naked Time’ eerst met een samoeraizwaard laten rondrennen, maar liet Takei dit veranderen naar een schermfloret. ‘Sulu is een man van de drieëntwintigste eeuw,’ legde hij jaren later in een interview uit. ‘Hij zou zijn afkomst als veel breder en omvangrijker beschouwen dan zijn etniciteit.’

Ook Nichelle Nichols zag een kans in de ruige karakterschets die haar werd aangeboden. In de jaren zestig kwamen zwarte vrouwen zelden voor in film en op televisie. Als ze al op de buis verschenen, waren ze meestal stereotype ‘Mammy’s’: moederlijke huishoudsters die de witte families waarvoor ze werkten trouw gehoorzaamden. Nyota Uhura, linguïst en communicatieofficier van de Enterprise, was een type personage waarmee kijkers nog niet bekend waren. Nichols bedacht zelf de naam Uhura, naar het Swahiliwoord Uhuru, wat vrijheid betekent. Haar personage was een volwaardig en capabel lid van de bemanning. Ze leefde in een toekomst zonder vooroordelen en zonder discriminatie.

Maar de utopische toekomst van Star Trek werd achter de schermen niet altijd nagestreefd. Zo werden de dialogen van Takei en Nichols steevast als eerste uit het script geknipt als de aflevering moest worden ingekort. Andere niet-witte personages, zoals de dokter M’Benga, kregen nauwelijks schermtijd. Daarnaast kreeg Nichols met racisme te maken van de studiotop, die van mening was dat kijkers niet te veel van haar wilden zien. Ook kwam het meerdere keren voor dat een bewaker haar niet door de artiesteningang naar binnen wilde laten. ‘Hij vertelde me dat ik geen recht had om daar te zijn, dat ze me hadden vervangen door een blondje met blauwe ogen,’ vertelde ze in een interview met de Amerikaanse nieuwssite HuffPost. 

Na afloop van het eerste seizoen had Nichols genoeg van de discriminatie: ze bood haar ontslag aan. Hoe Gene Roddenberry ook smeekte, ze verzekerde hem ervan dat haar besluit definitief was. Maar de nacht na haar ontslag vond een ontmoeting plaats waardoor ze van gedachten veranderde. Bij een fondsenwerving voor de burgerrechtenorganisatie NAACP kwam ze oog in oog te staan met Martin Luther King Jr., die haar acteerwerk prees en haar vertelde dat Star Trek de enige televisieserie was waar zijn kinderen voor wakker mochten blijven. Toen Nichols hem vertelde dat ze haar ontslag had aangeboden, zei King dat ze dit niet kon doen. ‘Snap je niet wat jullie hebben bereikt?’, vroeg hij haar. ‘Voor het eerst worden we wereldwijd gezien zoals we gezien zouden moeten worden.’ Nichols liet zich overhalen en keerde enkele dagen later terug naar de set.

In drie seizoenen speelde Star Trek vaak in op de grote thema’s van de jaren zestig: militarisme en racisme werden met metaforische verhalen over rotsachtige monsters en aliens met half-witte en half-zwarte gezichten besproken. Misschien wel de meest baanbrekende aflevering was ‘Plato’s Stepchildren’. Het verhaal zelf is matig naar de standaarden van Star Trek: telekinetische aliens gijzelen de bemanning en dwingen ze hen op sadistische wijze te entertainen. De aflevering zou waarschijnlijk door de meeste fans vergeten zijn, ware het niet dat hij de eerste interraciale kus op televisie bevatte (zie kader). Onder dwang van de aliens plant Kirk een zoen op Uhura’s mond. Vanuit een hedendaags perspectief is het een ongemakkelijk moment, maar voor de jaren zestig was deze scène best progressief. Een jaar eerder was het nog illegaal geweest voor een witte en zwarte Amerikaan om met elkaar te trouwen. Nu konden ze elkaar op televisie kussen.

De studio was huiverig om de scène zo expliciet uit te zenden en eiste dat de filmmakers een alternatieve versie opnamen waarop de kus buiten beeld plaatsvond. Omdat Nichols en Kirk-acteur William Shatner expres hun dialoog verknoeiden, had NBC geen andere keuze dan de zoen in de aflevering mee te nemen. De verwachte stroom aan haatbrieven bleef uit: de meeste ‘Trekkies’ bleken erg positief over de kus. Een kijker uit een van de zuidelijke staten schreef zelfs aan de makers dat hij absoluut tegen rassenvermenging was, maar dat ‘als een rasechte Amerikaan zoals Captain Kirk een prachtige vrouw zoals Uhura in zijn armen krijgt, hij daar ook niks tegen kan doen’. 

Of het aan de uitgesproken progressiviteit van de serie lag of niet, NBC was langzamerhand klaar met Star Trek. De serie werd keer op keer naar een minder populair tijdslot verplaatst, totdat de studio aan het einde van het derde seizoen de tegenvallende kijkcijfers aangreep om de stekker eruit te trekken. Maar het einde van de originele televisieserie was niet het einde van Star Trek. Fans bleven naar de studio schrijven in de hoop op meer. Zestig jaar later hebben ze hun zin gekregen: Star Trek is uitgegroeid tot een media-imperium, met dertien televisieseries, veertien speelfilms en honderden romans, stripboeken en tijdschriften.

De originele Star Trek-serie belichaamde haar idealen van diversiteit en vooruitstrevendheid niet altijd perfect. Zelfs in de utopische toekomst waarin iedereen gelijk is, lopen de vrouwen rond in minirokken en vleit kapitein Kirk continu met verleidelijke aliens. Toch wist Roddenberry met Star Trek iets bijzonders te doen: in een tijd waarin de herinnering aan rassenscheiding nog levend was in de Verenigde Staten bood hij Aziatische en zwarte acteurs de kans om hun karakters een eigen invulling te geven, los van huidskleur en stereotypen.