Alle artikelen
Thorbecke, de grondlegger van de parlementaire democratie, was nog een politicus zonder partij. Hij was een koele, afstandelijke man, die niets moest hebben van politieke partijen en programpolitiek. Thorbecke was juist van oordeel dat politiek en samenleving gescheiden dienden te zijn.
Na Thorbecke kwamen wat Te Velde `de profeten’ noemt, de charismatische stichters en leiders van de eerste politieke partijen: Domela, Kuyper en Troelstra. Van die profeten was Kuyper de grootste en meest dominante. Door zijn bewonderende volgelingen werd hij afwisselend beschreven als veldheer, messias, Mozes en de generaal. Kuyper was geen keurige Leidse professor; hij was een populist en een groot toneelspeler. Hij beschikte, kortom, precies over de juiste eigenschappen om een hele bevolkingsgroep blijvend te mobiliseren.
Mannetjesputter
Anders dan Kuyper hoefde Colijn geen partij meer op te richten. Zijn politieke loopbaan was gebaseerd op de onvoorwaardelijke steun van de partij. Colijn was de krachtdadige leider, de mannetjesputter, de schipper naast God die Nederland in de angstige crisisjaren uitstekend kon gebruiken. Na de oorlog was het direct afgelopen met Colijns grote reputatie. In deze sobere, ijverige jaren was er behoefte aan een saaie, bescheiden bestuurder. En presto: daar was de sociaal-democratische wethouder Willem Drees. Een saaiere en gewonere Nederlander, die tegelijkertijd een goed geïnformeerde en besluitvaardige minister-president was, had men niet kunnen vinden.
Na het rumoer van de jaren zestig was elk leiderschap verdacht; vandaar dat Den Uyl een enorme prestatie leverde door twintig jaar leiding te geven aan de PvdA. Den Uyl was bevlogen en naar de aard van de tijd altijd tot eindeloze discussie bereid, zodat de door hem voorgezeten kabinetsvergaderingen meestal diep in de nacht eindigden in een nevel van alcohol. Nadat de merkwaardige Van Agt met Den Uyl had afgerekend, kwamen Lubbers en Kok – saaie, regenteske technocraten. Te Velde vindt ze niet symbolisch genoeg om ze een eigen tijdperk te gunnen.
Dat Te Velde een stimulerend boek heeft geschreven, blijkt alleen al uit het feit dat de lezer zich voortdurend afvraagt hoe het fenomeen-Fortuyn in zijn schema zou passen. Sinds Thorbecke was Fortuyn de eerste significante politicus zonder partij, maar verder zijn Thorbecke en Fortuyn in alles elkaars tegenpolen. Zou de hele ontwikkeling van de Nederlandse parlementaire democratie gevangen kunnen worden in het scherpe contrast tussen Thorbecke en Fortuyn: regent en profeet, mierenneuker en aansteller?
Te Velde eindigt zijn boek met een oproep om de politieke geschiedenis voortaan in te delen in de door hem gedefinieerde tijdperken. Hoe aardig ik zijn boek ook vond, dat lijkt mij geen goed idee. Zijn concept is bruikbaar, maar tegelijkertijd zeer beperkt. Dat komt simpelweg doordat de inhoud van de politiek in zijn beschouwingen geen of slechts een zeer ondergeschikte rol speelt. Zo interpreteert hij de fundamentele koerswijziging van de Nederlandse politiek in de vroege jaren tachtig in termen van een persoonlijk conflict tussen Den Uyl en Van Agt, twee politici met geheel verschillende stijlen. Dat persoonlijk conflict zal wel een rol gespeeld hebben, maar de beleidsmatige tegenstellingen waren veel belangrijker.
Maarten van Rossem is verbonden aan de Rijksuniversiteit Utrecht.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
STIJLEN VAN LEIDERSCHAP. PERSOON EN POLITIEK VAN THORBECKE TOT DEN UYL door Henk te Velde
Henk te Velde presenteert in dit boek een nieuwe kijk op de politieke geschiedenis van Nederland na 1848. Zijn uitgangspunt daarbij is de politieke stijl van vijf politici, die het tijdperk waarin zij opereerden domineerden. Elke tijd vraagt om een specifiek leiderstype, en zo wordt de man die beschikt over de juiste combinatie van gevraagde...
VOOR KEIZER EN KONING. LEONARD DU BUS DE GISIGNIES 1780-1849. COMMISSARIS-GENERAAL VAN NEDERLANDS-INDIE door Bart De Prins
Wie de biografie schrijft van een gouverneur-generaal moet lef hebben. Onder de doorgaans nogal politiek-correcte Azianisten is dit een behoorlijk verdachte bezigheid. En het leven van Leonard du Bus de Gisignies, een bijna vergeten figuur uit de jaren van opbouw van Nederlands-Indië, lijkt nu niet te smeken om een beschrijving. Mis. Bart de Prins, een...
EEUWELINGEN. LEVENSVERHALEN VAN HONDERDJARIGEN IN NEDERLAND door Steffie van den Oord
Wás vroeger alles beter? Nee, zegt Marinus van der Goes van Naters (1900), die mobiel wordt gebeld door zijn zestig jaar jongere vriendin. Nee, meent ook Gerard Timmermans (1896), die twijfelt over een abonnement op internet. Ja, vinden de meeste honderjarigen die Steffie van den Oord interviewde voor haar boek Eeuwelingen. ‘De mensen waren gelukkiger...
GESCHIEDENIS VAN HOLLAND. I: TOT 1572 onder redactie van Thimo de Nijs en Eelco Beukers
Wie brede rivieren traag door oneindig laagland ziet gaan, kan beter niet aan Holland denken. Bij Katwijk verzandde de Rijn al vroeg. Grote rivieren kwamen daarna alleen nog door het zuiden van het graafschap. Het water zat aanvankelijk vooral in de bodem. Veenland zou de beste naam geweest zijn. Het werd, heel ontoepasselijk Houtland, dus...
Brieven juli 2002
In deze rubriek kunnen lezers hun mening geven over artikelen die in het Historisch Nieuwsblad verschenen zijn. De redactie behoudt zich het recht voor brieven in te korten. Reacties: Postbus 1528, 1000 BM Amsterdam of [email protected] AdlonIn een historisch tijdschrift mag zelfs op de kleinste slak zout gelegd worden, vind ik. Daarom: het Berlijnse hotel...
Commentaar: Nie wieder
Duitsland kruipt uit zijn schulp. Meer dan vijftig jaar heeft het zich politiek gedeisd gehouden. Boete en bezinning was het algemeen aanvaarde motto. Liever een goede Europeaan dan een goede Duitser zijn, om de weg terug naar het kwaad te vermijden. ‘Duitsland’ werd niet groot geschreven. Patriottisme en nationalisme waren verdachte gespreksthema’s. Als aanstichter en...
Post-utopisch landschap
Historici houden van grote verbanden. Zij zien een weefsel van structuren, conjuncturen en evenementen, waar anderen slechts moedwil of misverstand ontwaren. Geschiedkundigen staan dan ook niet verbaasd te kijken bij de vaststelling dat Nederlandse koters intellectueel onder doen voor hun Vlaamse collegae. Zij zien het historisch mozaïek en weten dat het waar is. Het past...
Klerkje
`Je kunt het zo gek niet bedenken of ik ben er géén lid van,’ zei historicus Jaap Meijer, vader van Ischa, ooit. Ik ben lid van de Lira in Hoofddorp, en daar heb ik me nooit voor aangemeld. Het is de vereniging die de leengelden van de bibliotheken naar schrijvers en vertalers doorsluist. Wie ooit...
‘Het leek hem prachtig dat zijn zoon heil zou gaan zaaien in deze boze wereld’
Grootvader Ledeboer richtte de Eerste Utrechtsche Studenten Geheelonthouders Vereeniging op en vroeg Wilhelmina het paleis droog te leggen. Kleinzoon Nico organiseerde de eerste oecemenische diensten. Behalve in de Kerk is de familie al generaties lang actief in de zorgende beroepen. `Ze waren heel erg bezig met de sociale en politieke kanten van het evangelie.’ Hoewel...
Jurist Robert Samkalden:`Men sprak van de Hoge Raad en de Hoogste Raad, daarmee werd dan Meijers bedoeld’
Grootvader Meijers schrijft het Nieuw Burgerlijk Wetboek. Oom Hugo Samkalden, jurist, sterft als lid van een verzetsgroep. Vader Ivo Samkalden wisselt de rechtswetenschap af met politieke functies en wordt ten slotte burgemeester van Amsterdam. De familie Samkalden combineerde haar juridische activiteiten steevast met bestuurlijke en maatschappelijke verantwoordelijkheid. `De Samkaldens waren van oorsprong Duitse joden; de...
Kunstenaar Rik Fernhout: `Niemand van mijn familie heeft zich opgesloten om alleen met schilderen bezig te zijn’
Er bestaat geen typische Toorop-Fernhout-stijl, denkt kunstenaar Rik Fernhout. Meer dan een eeuw lang was zijn familie toonaangevend in de ontwikkeling van de moderne Nederlandse kunst. Tegen wil en dank trad hij in de voetsporen van zijn voorouders. `Drie stevige generaties gingen me voor. Dat maakte het kunstenaarschap niet aantrekkelijk.’ Cultureel onderlegde televisiekijkers kan het...
Ondernemer Paul Fentener van Vlissingen: ‘Ik moest iets studeren waarmee ik altijd mijn boterham kon verdienen’
Noblesse oblige, vond vader Van Vlissingen. `Ben jij het niet aan je voorouders verplicht om in ieder geval een paar jaar te werken bij het familiebedrijf?’ Zijn zoon Paul, uit de negende generatie ondernemers binnen de familie, zwichtte en ging werken voor de Steenkolen Handelsvereniging. `Ik raakte zo geïntrigeerd door het bedrijf dat ik er...