Alle artikelen
De belangrijkste bijdrage na De Jong kwam van de Utrechtse historicus Gerard Trienekens, die in Tussen ons volk en de honger. De voedselvoorziening 1940-1945 (1985) op grond van nieuw rekenwerk aannemelijk maakte dat er tot het najaar van 1944 landelijk geen voedseltekorten waren. De oorlogsgeneratie, die zich deze tekorten zeer goed meende te herinneren, reageerde furieus. Het was een zuiver theoretisch gelijk dat Trienekens tevergeefs probeerde te halen. Honger is vaak een gevolg van distributieproblemen of geldgebrek.
Maar nu is er een nieuw boek, dat alles in zich heeft om meteen als klassieker te worden erkend. Hein Klemann heeft een magistrale overzichtsstudie van de Nederlandse economie tussen 1938 en 1948 geschreven. Het boek heeft een vlakke titel, maar dat is het enige zwakke punt.
Vervalste statistieken
Omdat de economie toentertijd inzet was van onderhandelingen met buitenlandse machten, werd met eenzijdige of ronduit vervalste statistieken gewerkt. Klemann heeft in zijn dikke boek zo ongeveer alles opnieuw berekend. Uitgebreid zet hij uiteen hoe de bezetter de Nederlandse bevolking aan het werk zette. Het leidde tot een hoogconjunctuur die het spook van de massale werkloosheid verdreef. Daarmee verdween ook, althans tijdens de eerste anderhalf jaar, de armoede die de samenleving had `verzuurd’. Dat de voedselvoorziening `over het algemeen naar behoren’ had gefunctioneerd, is sinds Trienekens al bekend. Maar nieuw is dat winkeliers, boeren en landarbeiders `weinig te klagen’ hadden. De `winsten van het bedrijfsleven waren hoger dan ooit’. Daar stond tegenover dat men magerder at, de Indische baten stagneerden en de belastingdruk sterk steeg.
Maar, schrijft Klemann misschien erg laconiek, `zo is er altijd wel wat’. Voor hem is de hoofdzaak dat de bezetting in Nederland als enig West-Europees land geen economische crisis maar een economische bloei teweegbracht. Doordat de Duitse markt `openging op een moment dat de werkloosheid een fatale omvang leek aan te nemen’, schoven de ambtelijke en commerciële elites hun scrupules opzij en lieten zij zich al vóór de herfst van 1940 met orders uit het Rijk overspoelen. Het resultaat was een hoogconjunctuur zoals Nederland sinds de jaren twintig niet meer had beleefd.
Eind 1941 spatte deze zeepbel uiteen en begon de economische ellende die de oorlogsgeneratie zich tot op de dag van vandaag herinnert. De efficiëntie van de exploitatie werd sterk verhoogd. Van de sinds 1942 krimpende productie ging veertig procent naar Duitsland. Hier begon het klassieke beeld van mensenjacht en `schrikbarende verarming’. Het eerste tekort was dat aan steenkolen; daarna volgden textiel, schoenen en zeep. Al in 1941 daalde de loonsom met eenderde. De boerenstand, die goede redenen had om deels voor de NSB-partij te kiezen, verrijkte zich ten koste van alle anderen.
En zo blijkt iedereen gelijk te hebben: De Jong met zijn beeld van verarming, Trienekens met zijn analyse van de voedselvoorziening en Blom met zijn these van accommodatie. Maar het is Klemann die bewijst dat ze gelijk hebben, en daarom is het gelijk van zijn illustere voorgangers ook het zijne, en misschien zelfs wel voornamelijk het zijne. Met dit fenomenale boek heeft Hein Klemann zichzelf tot onbetwistbare koning van de economische bezettingsgeschiedenis gekroond.
Johannes Houwink ten Cate is medewerker van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
NEDERLAND 1938-1948. DE SOCIAAL-ECONOMISCHE ONTWIKKELING IN JAREN VAN OORLOG EN BEZETTING
Een van de kenmerken van de bezettingsgeschiedenis is de onevenwichtige bestudering ervan. Lag het accent in de eerste naoorlogse decennia op de geschiedenis van het verzet, daarna verschoof de nadruk naar collaboratie in relatie tot de jodenvervolging. De economische geschiedenis van oorlog en bezetting werd al die tijd verwaarloosd. Loe de Jong, directeur van het...
PIETER ’t HOEN EN DE POST VAN DEN NEDER-RHIJN (1781-1787). EEN BIJDRAGE TOT KENNIS VAN DE NEDERLANDSE GESCHIEDENIS IN HET LAATSTE KWART VAN DE ACHTTIENDE EEUW
Nog geen twee maanden na de Duitse inval van 1940 startte de journalist Frans Goedhart zijn Nieuwsbrief van Pieter ’t Hoen. Na 27 nummers werd dit verzetskrantje voorgezet onder de naam Het Parool. Goedhart had een voorbeeld genomen aan de achttiende-eeuwse journalist, tijdschriftredacteur, literator en patriot Pieter ’t Hoen, die met zijn politiek weekblad De...
Josef Luns
Ieder mens heeft recht op zijn tekortkomingen, maar een minister mag je er op afrekenen. In een goed functionerende democratie is dat zelfs een verplichting. In de krantenstukken die verschenen na het overlijden van Joseph Luns domineerde de vergoelijkende toon. Wat was hij aardig en wat vertelde hij rake anekdotes! Nieuw-Guinea was natuurlijk een niet...
Relativeren
Ik heb niet veel op met columnisten. Veel te vaak beginnen ze zelfs hun eerste zin met `ik’, steevast weten ze niet van ophouden, en doorgaans zijn hun columns slechts een pover excuus om geen boeken te schrijven. Toch is het leerzaam om even stil te staan bij het gedwongen afscheid deze zomer van de...
Dwergendorp
Radio 3 deed verslag van muziekfestival Lowlands en kondigde dat aan met een televisiespotje waarin we een enthousiast dansende en springende lilliputter zagen. De relatie zal hebben gelegen in dat low, iets anders kan ik er niet van maken. Maar waar het me om gaat: Dit kan pas de laatste jaren. Decennialang heette dit exploiteren...
‘Voor het eerst was er een kraam met dildo’s’
Ondanks de seksuele revolutie was sado-masochisme tot in de jaren tachtig een onderwerp waarover niet openlijk werd gesproken. Dat veranderde toen lesbische vrouwen in oktober 1983 een conferentie over SM hielden in Amsterdam. Renske Schut (58) organiseerde die driedaagse bijeenkomst. `Seks moest lief, zacht en aardig zijn eind jaren zeventig; een man moest als het...
Audiovisueel: DE RECONSTRUCTIE VAN TRIJNTJE
door Kas van der Linden. Dinsdag 24 september, 1 en 8 oktober. Teleac, 17.10, Nederland 3 Wie was Trijntje? Wat at ze? Verfde ze haar haar? Leefde ze alleen of in een groep? Had ze tatoeages? Televisieserie De Reconstructie van Trijntje is een archeologische speurtocht naar de oudste menselijke botresten die ooit in Nederland zijn...
Lifestyle: Patatje met
De hotspots van achttiende-eeuws Parijs. Lekker weg in de jaren dertig. Haute couture in de Middeleeuwen. Trends zijn van alle tijden. Culinaire avonturen, mode, wonen en uitgaan door de eeuwen heen. Loop door een stadse winkelstraat en tel mee. Take Away Pizza één, Soup Kitchen twee, Broodje van Kootje drie, Sjonnies Snackbar vier, Falafel Palace...
Stille getuigen: De hertjes van Han van Meegeren
De geschiedenis laat haar sporen na. Monumenten, voorwerpen en graven herinneren aan bijna vergeten personen. Hun verhaal wordt hier verteld. Deze keer de hertjes van Han van Meegeren (1889-1947) in het Museum Valse Kunst in het Drentse Vledder. Ze hingen voor de Tweede Wereldoorlog in tienduizenden huiskamers: de hertjes van kunstschilder Han van Meegeren. De...
Beeldgeheim september 2002
Een onbekende historische foto. Is het verhaal erachter te vertellen? Kamerlid Harry van Bommel (SP) en oud-kamerlid Gerrit Valk (PvdA) doen een poging. ‘Het is verdraaid moeilijk,’ verzucht Valk. ‘Maar aan de kleding te zien speelt dit zich af aan het eind van de jaren veertig of het begin van de jaren vijftig.’ Van Bommel...
De Vooruitgang: Rotterdammers mogen wel wat trotser zijn
Proefschriften, lezingen of artikelen kunnen ons beeld van het verleden ingrijpend veranderen. Aan de hand van het leven van de Mechelse immigrant Johan van der Veken laat Noortje de Roy van Zuydewijn in haar proefschrift zien dat Rotterdam in de zeventiende eeuw een groeiende en bloeiende handelsstad was. `Zuid-Nederlanders trokken aan het eind van de...
Colombia wordt al twee eeuwen geteisterd door geweld
Sinds de jaren zestig zijn guerrillagroepen een grote bedreiging voor de Colombiaanse democratie.