Alle artikelen
Elke zondag na het eten vertelden mijn ouders over `de oorlog’. Net zo moet het in het antieke Griekenland zijn gegaan, met de verhalen over de Peloponnesische Oorlog. Dit conflict, dat de Griekse wereld van 431 tot 404 verscheurde, heeft zijn Loe de Jong gevonden in de Athener Thucydides. Met zijn recente vertaling (Eburon, 2002) heeft Leo Lewin diens werk voor iedereen toegankelijk gemaakt.
Kagans relaas leunt zwaar op dat van Thucydides. Net als hij volgt hij de gebeurtenissen per oorlogsseizoen en maakt hij ons met gepaste retoriek deelgenoot van hoop en vertwijfeling bij beide partijen. De oorlog was in de woorden van oud-historicus Ch.G. Starr een strijd tussen de olifant en de walvis.
Het strategische plan van de Atheense leider Pericles was superieur. De Atheners weigerden domweg te land de strijd aan te gaan met de onoverwinnelijke zware infanterie van Sparta. Toen die Attika binnenviel, trok de hele bevolking zich terug in de vesting Athene-Piraeus. Tegelijkertijd voer de oppermachtige Atheense vloot uit om aanvallen uit te voeren in het gebied van Sparta en zijn bondgenoten.
Maar oorlogen laten zich per definitie niet plannen. Stormen en rampen als de pest – die eenderde van de Atheense bevolking in het tweede oorlogsjaar wegrukte – waren niet te voorzien. Ook de dood van Pericles in 429 bracht een onverwachte wending. Hierdoor verloor het aangeslagen Athene de grote architect van de oorlog, die door het volk jaar na jaar was herkozen als politiek en militair leider.
De oorlog, in Thucydides’ woorden ‘een harde leermeester’, leerde ook de Spartanen hun lesje. Na enige tijd kwamen bij hen militaire talenten als Brasidas en Lysander bovendrijven, die qua vasthoudendheid en vindingrijkheid niet onderdeden voor de oorlogsleiders aan Atheense kant.
In de zevenentwintig jaar van de oorlog wisselden de kansen regelmatig. Een jaar voor de vernietiging van zijn vloot in de Hellespont had Athene nog de kans gehad een vrede op basis van de status-quo te sluiten. Eerder al had het gelegenheden laten schieten om op gunstige voorwaarden de oorlog te beëindigen – soms door overmoedigheid na tijdelijke successen, soms vanwege de stuurloosheid waaraan Athene leed nadat de grote roerganger Pericles was weggevallen.
Was het dan het democratisch bestel dat Athene de das om deed? Ja en nee. Bij een aantal gelegenheden leidde de zeggenschap van het hele volk in de oorlogvoering tot onberaden stappen – beruchte voorbeelden daarvan zijn de mislukte expeditie naar Sicilië in 415 en de executie van de vlootvoogden, nota bene na de laatste overwinning bij de Arginusische eilanden in 406. Anderzijds zorgde de democratie, door de betrokkenheid van de burgers bij het wel en wee van de gemeenschap, voor een ongelooflijke veerkracht.
Kagan heeft als een moderne Thucydides de Peloponnesische oorlog een epische vorm gegeven. Zelfs al ken je het verhaal en de afloop, je blijft de spanning voelen. Al lezende had ik soortgelijke ervaringen als John Keegans De Eerste Wereldoorlog mij een week eerder had bezorgd. Zoals The Great War Europa in tweeën brak, maakte de oorlog tussen Athene en zijn bondgenoten en Sparta met zijn Peloponnesiërs een einde aan le miracle grec.
Kagan is er voortreffelijk in geslaagd zijn vier wetenschappelijke boeken over de oorlog in één betrouwbaar, leesbaar, kloek werk te vatten. De Nederlandse editie zorgt eens een keer niet voor ergernis over inhoudelijke vertaalblunders. Geen wonder: de uitgever heeft het Amerikaanse origineel laten verdietsen door een afgestudeerd classicus – en nog wel een uit Nijmegen. Wat wel stoort zijn de stijlbreuken en de neiging tot te frivole vertalingen, zoals ‘schijterigheid’, ‘klop geven’, ‘donder op zeggen’ en ‘uitvreten’. Die leukigheid leidt op pagina 338 tot het anachronisme van oorlogsgaleien die ‘opstomen’.
Anton van Hooff is universitair hoofddocent antieke geschiedenis aan de Universiteit van Nijmegen.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
De olifant en de walvis
Elke zondag na het eten vertelden mijn ouders over `de oorlog’. Net zo moet het in het antieke Griekenland zijn gegaan, met de verhalen over de Peloponnesische Oorlog. Dit conflict, dat de Griekse wereld van 431 tot 404 verscheurde, heeft zijn Loe de Jong gevonden in de Athener Thucydides. Met zijn recente vertaling (Eburon, 2002)...
Kijkgaatjes
In twaalf hoofdstukken en een epiloog beschrijft Theo Toebosch evenzoveel spraakmakende opgravingen in Nederland; als eerste die van Caspar Reuvens op het landgoed Arentsburg in 1827-1834, en als laatste die in het tracé van de Betuweroute bij Hardinxveld in 1997-1998. ‘De hoofdstukken zijn te vergelijken,’ zegt Toebosch, ‘met de proefsleuven die archeologen trekken. Het zijn...
Werkende vrouwen
Tot ver in de negentiende eeuw werden er nauwelijks afbeeldingen van werkende vrouwen gemaakt. Daar kwam verandering in met de opkomst van het realisme. De aanhangers van deze stroming in de beeldende kunst lieten zich inspireren door het gewone dagelijkse leven. Dat leven van alledag bleek ook door werkende vrouwen te worden bevolkt. In dezelfde...
Beeldgeheim
Een oude foto. Wat is het verhaal erachter? Henri Lenferink, burgemeester van Leiden, en Jacq. Wallage, burgemeester van Groningen, doen een poging. ‘‘Dit is erg moeilijk hoor, het is een lastige foto,’ vindt de Leidse burgemeester Henri Lenferink. Ook zijn Groningse collega Jacq. Wallage weet in eerste instantie niet veel over de foto te zeggen....
Mijn verhaal
In ‘Mijn verhaal’ vertellen lezers over een historische gebeurtenis waarbij zij betrokken waren. Annie Grevelt (89) maakte in juli 1934 het Jordaanoproer mee. Met die opstand, waarbij zes doden en tientallen gewonden vielen, protesteerden de bewoners van de Amsterdamse Jordaan tegen een drastische verlaging van de uitkeringen door de regering-Colijn. ‘In de Jordaan hadden we...
De Vooruitgang
Proefschriften, lezingen en studies kunnen ons beeld van het verleden ingrijpend veranderen. Socioloog C.J. Lammers concludeert dat ons land sinds 1648 vrijwel continu een bezettende mogendheid is geweest. De gedachte dat Nederland als koloniale mogendheid ook als ‘bezetter’ kan worden beschouwd is niet nieuw. Maar hoeveel Nederlanders weten dat ons land ook jarenlang grote delen...
Desiderius Erasmus (ca. 1466-1536)
Nederland koos in 2004 de grootste Nederlander aller tijden. Historisch Nieuwsblad leverde een bijdrage aan de discussie met een serie portretten van historische Nederlanders, die een blijvende bijdrage hebben geleverd aan de Nederlandse samenleving en identiteit. Op 8: Erasmus, geleerde, humanist en intellectuele vader van tolerant en pacifistisch Nederland. Op 22 november 1996 stortte het...
Het Hoge Woord
De stichting Digitaal Monument Joodse Gemeenschap wil de namen en persoonlijke gegevens van alle 104.000 in de oorlog vermoorde joden op internet zetten. Dit is een verwerpelijke variant van het collectivisme waaruit de shoah zelf voortkwam, zegt cultuurhistoricus Hermann von der Dunk. Het wordt gênant om over de aantasting van normenbesef te schrijven bij al...
De problemen van immigranten zijn economisch, niet cultureel
De multiculturele romantiek uit de jaren zeventig heeft plaatsgemaakt voor een droombeeld van culturele eenvormigheid. Het is echter de vraag in hoeverre het begrip ‘cultuur’ bruikbaar is voor integratie. Problemen die onder de noemer ‘cultuur’ worden geschoven, zijn vaak een kwestie van inkomen, leefmilieu en opleiding. Op 19 januari presenteerde de Onderzoekscommissie Integratiebeleid het onderzoeksrapport...
Sensatie en sentiment in het levenslied
Van nieuwsvoorziening tot tranentrekker, van roddellied tot liefdesverklaring. De smartlap heeft nooit geleden onder gebrek aan belangstelling. Tijdens de opening van de tentoonstelling Ode aan de Zangeres Zonder Naam, in het Leidse museum De Lakenhal, vloeiden er tranen. Echte tranen. In een van de laatste kabinetjes draaide een film over het leven van de Zangeres....
Met de Roze Zaterdag had Roermond in 1979 de primeur in Nederland
Vandaag opent Nederland de Pride-maand met de kleurrijke botenparade door de Utrechtse grachten. De eerste Roze Zaterdag in 1979 markeerde het begin van de georganiseerde homobeweging in Nederland. Wat begon met een handjevol activisten in Roermond, groeide uit tot een landelijke traditie en bredere emancipatiestrijd.
De teruggevonden oprichtingsnotulen van de ARP
Onlangs kreeg de Vrije Universiteit de notulen aangeboden van de oprichtingsvergadering van de Anti Revolutionaire Partij, de eerste politieke partij van Nederland. Het verloren gewaande verslag is, waarschijnlijk in 1942, door een schoonzoon van ds. A. Kuyper jr. (inderdaad: de zoon ván) uit angst voor confiscatie door de Duitsers meegegeven aan dr. A. La Fleur....
