Alle artikelen
Een land waar niemand hoeft te werken, waar de zon altijd schijnt en iedereen gelukkig is. Utopieën spreken sinds mensenheugenis tot de verbeelding.
De zestiende-eeuwse denker Thomas More kwam als eerste met het begrip ‘utopie’. In zijn boek Utopia beschreef hij een perfecte samenleving, waarschijnlijk als enigszins cynische maatschappijkritiek. Privébezit was er afgeschaft, werk werd eerlijk verdeeld en de overheid zorgde voor rechtvaardigheid en welzijn. Veel eerder al beschreef Plato in zijn Politeia de ideale staat: sterk hiërarchisch maar rechtvaardig, waarin een producerende onderklasse overheerst werd door wijze filosofenkoningen.
Ook in veel godsdiensten komen ideeën voor over een religieus paradijs. Vikingen die het geluk hadden al strijdend te sterven konden rekenen op een plaats in het Walhalla, waar ze eeuwig mochten vechten en in een prachtige zaal eindeloos feest konden vieren. Daarnaast bestaan er utopieën over een paradijselijke oertijd: de Joods-christelijke traditie kent de Hof van Eden. En de Griekse Hesiodos schreef over een mythische gouden eeuw, waarin iedereen in vrede samenleefde in een tijd van overvloed.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
In de Middeleeuwen ontstond de mythe van het Land van Kokanje of Luilekkerland. Gevogelte vloog daar gebraden door de lucht; je hoefde je mond maar open te doen om het op te vangen. In rivieren stroomde alleen maar zoete melk, wijn of bier. En iedereen was voortdurend in voor seksuele avontuurtjes. Dit verhaal had geen religieuze of maatschappijkritische functie. Dagdromen over Luilekkerland bood de mogelijkheid om even te ontsnappen aan het harde leven.
Andere beschavingen kenden eveneens een mythisch Utopia, dat ergens, afgesloten van de rest van de wereld, verborgen lag. In de Chinese fabel over de perzikbloesemlente bijvoorbeeld wordt een verborgen vallei beschreven, waarin de tijd stilstaat en de mensen in harmonie met de natuur leven.
Natuurlijk
In veel van de oudste utopieën speelt de natuur een belangrijke rol. Het lijkt een vrij universeel idee dat mensen in de perfecte samenleving in harmonie met de natuur leven, die hen van alle behoeften voorziet.
Het utopisch denken beleefde zijn hoogtijdagen na het ontstaan van de VS. Het besef leefde dat een nieuwe staat werd gesticht en bewoners de kans hadden de perfecte samenleving te ontwerpen. In de negentiende eeuw ging de opkomst van socialisme gepaard met nieuwe utopische denkbeelden. Al moesten Karl Marx en Friedrich Engels niets hebben van utopisch socialisme. Dat vonden ze naïef dagdromen, zelf ontwikkelden ze in hun ogen concretere plannen voor de weg naar een heilstaat.
Verschillende definities
Het woord utopie komt van het Griekse οὐ τόπος, letterlijk ‘geen plek’. Een utopie bestaat dus per definitie niet. De term kan echter ook worden uitgelegd als ‘eutopie’, of ‘goede plek’, met als tegenhanger een dystopie, of ‘slechte plek’.
In de negentiende en twintigste eeuw werden kleine utopische gemeenschappen gesticht. De meeste daarvan was geen lang leven beschoren, maar het utopisch denken bleef bestaan. De inrichting van sommige moderne steden was erop gebaseerd en de opkomst van AI is aanleiding tot nieuwe fantasieën: dat robots het werk overnemen en de mens niet meer hoeft te ploeteren. Zo blijft utopisch denken relevant, als inspirator en drijvende kracht voor verandering.
De oudste utopieën: historische ideeën over een ideale wereld
Een land waar niemand hoeft te werken, waar de zon altijd schijnt en iedereen gelukkig is. Utopieën spreken sinds mensenheugenis tot de verbeelding.
Defensie wil sneller paraat staan: vanwege Duitse dreiging wilde premier Colijn dat in 1936 ook
De commandant der strijdkrachten roept het leger op om sneller in gereedheid te komen. Hij wil daarmee de ‘urgentie’ van de Russische dreiging benadrukken. In april 1936 besloot Den Haag dat dienstplichtigen langer in het leger moesten blijven vanwege de Duitse remilitarisatie van het Rijnland, vertelt militair historicus Wim Klinkert. Generaal Onno Eichelsheim heeft een...
Romeinse basilica gevonden in Londen
In het centrum van Londen, een paar honderd meter ten noorden van London Bridge, hebben archeologen de resten gevonden van een Romeinse basilica. Het gebouw werd er rond 70 n.Chr. neergezet, grofweg een kwart eeuw nadat de Romeinen Londinium hadden gesticht. De basilica was onderdeel van het forum en het belangrijkste centrum van handel, bestuur...
Schilderijen raakten in de achttiende eeuw uit de mode
In de zeventiende eeuw kochten Amsterdammers massaal schilderijen, maar daarna werden de kunstwerken veel minder populair.
Nederland bouwde de hoogovens van Tata Steel in de jaren twintig
Het Openbaar Ministerie gaat Tata Steel strafrechtelijk vervolgen wegens opzettelijke vervuiling. De hoogovens bij IJmuiden werden ooit gebouwd om ‘strategisch onafhankelijk’ te zijn op het gebied van staal. Door de Eerste Wereldoorlog kon het metaal niet meer uit Duitsland en Engeland komen. Aan het begin van de twintigste eeuw draaide de Nederlandse economie voor een...
In de jaren dertig pakten Amerikaanse importtarieven desastreus uit
De Verenigde Staten verhoogden in de zomer van 1930 de importheffingen op talloze buitenlandse producten met de Smoot-Hawley Tariff Act. Deze wet was aanvankelijk bedoeld om noodlijdende boeren te helpen, maar pakte desastreus uit. De Amerikaanse importtarieven en de daaropvolgende handelsoorlogen verergerden de Grote Depressie van de jaren dertig. Op het eerste gezicht draaide de...
BBB wil voedselzekerheid in tijden van oorlog. In ’40-’45 betekende dat een kleinere veestapel
Nu Nederland stevig investeert in defensie, moet de regering ook aandacht krijgen voor voedselzekerheid in tijden van militaire conflicten, stelt BBB-Kamerlid Henk Vermeer. In aanloop naar de Tweede Wereldoorlog was de conclusie dat de veestapel flink moest krimpen als er een oorlog uitbrak. In een motie vroeg Vermeer de regering te onderzoeken of investeringen in...
Commissie wilde Bernhards rol in Lockheed-affaire niet echt weten
Prins Bernhard heeft niet alleen steekpenningen aangenomen van vliegtuigbouwer Lockheed, maar ook van concurrent Northrop. De commissie die zijn gedrag in de jaren zeventig onderzocht wilde deze pijnlijke waarheid niet echt weten. Dat blijkt uit het recent geopenbaarde archief van de toenmalige secretaris, Ad Geelhoed.
De Julirevolutie van 1830 had grote gevolgen
Ondanks gevechten op de barricaden was de Julirevolutie van 1830 vrij deftig van aard. Karel X moest plaatsmaken voor een ‘burgerkoning’, maar tot sociale hervormingen kwam het niet. De volgende jaren sloeg de vlam daardoor weer in de pan.
De omstreden overstap naar de gregoriaanse kalender
In 1582 werd de gregoriaanse kalender ingevoerd. Maar de correctie was zo omstreden dat die nog jaren voor chaos zorgde.
Nederlandse militairen moesten Indonesische soldaten trainen: een onmogelijke missie
Na de soevereiniteitsoverdracht in 1949 bleef een kleine groep Nederlandse militairen achter in Indonesië. Vier jaar lang adviseerden en trainden zij de jonge Indonesische krijgsmacht. Door de groeiende diplomatieke spanningen tussen Den Haag en Jakarta was hun inzet gedoemd te mislukken.
Djakarta 1946 geeft gelaagd beeld Indonesisch verzet
De film Djakarta 1946 laat zien dat de naoorlogse werkelijkheid in Indonesië anders was dan propagandakanalen wilden doen geloven.
