‘Terwijl slachtoffers en verzetshelden centraal staan in de meeste verhalen over de Tweede Wereldoorlog, komt er de laatste jaren ook voor daders steeds meer aandacht– van historici, maar ook van een breder publiek,’ zegt Inger Schaap. Zij is naast dagvoorzitter tijdens de bijeenkomst projectleider bij WO2Net, dat deze themabijeenkomst organiseert in samenwerking met ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum, het Nationaal Comité 4 en 5 mei, Nationaal Monument Kamp Vught (verbonden aan de onderzoekstafel Veldberaad WO2) en Historisch Nieuwsblad.
Schaap: ‘De openstelling van het CABR (Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging) zorgt ervoor dat meer mensen dan ooit op zoek gaan naar de verhalen van familieleden die “fout” waren in de oorlog. Bij ARQ vindt onderzoek plaats naar de psychosociale gevolgen van daderschap over meerdere generaties. Organisaties die zich bezighouden met educatie en herinnering streven naar meerstemmigheid en geven ook vaker ruimte aan daderverhalen. Zo hebben het Nationaal Monument Oranjehotel en het Nationaal Monument Kamp Amersfoort exposities gewijd aan de naoorlogse internering van collaboratieverdachten. Al deze ontwikkelingen zijn aanleiding voor deze bijeenkomst, waar professionals met elkaar in gesprek gaan over kansen, valkuilen en dilemma’s.’
Waarschuwing of inspiratie?
Het grootste dilemma is moreel van aard: is het wenselijk dat mensen zich inleven in personen die slechte dingen op hun geweten hebben? Daar zijn verschillende antwoorden op mogelijk. Schaap: ‘De historicus Christopher Browning heeft gezegd: “Verklaren is niet hetzelfde als verontschuldigen, begrijpen is niet hetzelfde als vergeven.” Daderverhalen kunnen je veel leren over de manier waarop mensen tot misdaden komen. Ze zetten aan tot zelfreflectie. De bijzonder hoogleraar Holocausteducatie Marc van Berkel pleit ervoor dat scholieren les krijgen over daders, om hen te laten beseffen waar het afbrokkelen van de democratie en de rechtsstaat toe kunnen leiden. Daderverhalen kunnen dus fungeren als waarschuwing, maar er bestaat ook een risico dat ze mensen juist inspireren. En spreken over daders tijdens herdenkingen ligt om begrijpelijke redenen heel gevoelig.’
Over deze en andere vraagstukken gaan professionals uit het veld tijdens de bijeenkomst met elkaar in discussie. Maar eerst houdt hoogleraar Alette Smeulers, schrijver van Angstaanjagend normaal, een lezing over verschillende types daders en hun drijfveren. De dag wordt afgesloten met Auke Kok, die in zijn biografie Mussert: Reis naar het kwaad een empathisch portret van de NSB-leider heeft geschilderd. Hij wordt geïnterviewd door hoofdredacteur Bas Kromhout van Historisch Nieuwsblad. Schaap verheugt zich op een boeiende bijeenkomst. ‘Ik hoop dat aan het einde van de dag de deelnemers met meer vragen dan antwoorden naar huis gaan.’
Je kunt de themabijeenkomst gratis bijwonen. Vooraf inschrijven via de website is verplicht. De bijeenkomst heeft plaats op 26 november en duurt van 12:30 – 17:30 uur. Locatie: de Observant, Stadhuisplein 7 in Amersfoort.
