Home Dossiers Wederopbouw De mythe van de puinheldin

De mythe van de puinheldin

Met haar blote handen ruimde Helga Velden samen met duizenden andere vrouwen het puin van de Duitse straten. Deze zogenoemde Trümmerfrauen worden gezien als ‘heldinnen van de wederopbouw’. Zelf dacht Velden daar heel anders over. 

Puinvrouwen in Berlijn, 1945.
Popperfoto via Getty Images, The Book, Volume 1, Page 82, Picture 4, World War II, 1945, A picture of some German women cleaning up the debris from the bomb shattered buildings in Berlin (Photo by Popperfoto via Getty Images/Getty Images) Getty Images

Catrien Spijkerman en Magdalena Tiegs

Gepubliceerd op: 6 oktober 2026

Update 2 oktober 2026

Cover van
Dossier Wederopbouw Bekijk dossier

Helga Velden is achttien jaar als ze vlak na de oorlog aan het werk gaat in Tiergarten, het grote park van haar woonplaats Berlijn. Het park ligt bezaaid met puin en explosieven, en zij ruimt die op. Dus daar staat ze, samen met veertig andere vrouwen, op straat oorlogsmateriaal te sorteren. De Sovjetmilitair die het werk coördineert, heeft hun aangeraden de munitie in het nabijgelegen meer te gooien. Voor de zekerheid, om te voorkomen dat er alsnog iets ontploft.

Velden is één van de vele Trümmerfrauen (‘puinvrouwen’), die met hun blote handen Duitsland na de oorlog weer opruimen. Aangezien veel mannen zijn gesneuveld, gevangengezet of vermist, komt het zware werk op hun schouders terecht. Ze melden zich in groten getale vrijwillig aan, omdat ze geloven in een nieuwe toekomst.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.

Er zijn talloze foto’s van vrouwen zoals Velden. Ze staan te midden van het puin met een hamer of baksteen in de hand, zakdoekje op het hoofd, schort over de rok. Ze trekken samen een kar vol brokstukken, of geven lachend bakstenen aan elkaar door. Decennia later worden zij nog steeds bejubeld als haast mythologische figuren. Zo memoreert de voormalige bondskanselier Helmut Kohl in 2005: ‘Ze waren de wanhoop nabij, (…) maar gaven niet op. Zo werden deze “puinvrouwen” een symbool van de Duitse wil tot wederopbouw en van hun overlevingskracht in de naoorlogse periode.’ De Trümmerfrauen zijn de heldinnen van de wederopbouw.

Behalve dan, dat het niet helemaal klopt.

Dwangarbeid

Om te beginnen zijn de Trümmerfrauen geen wijdverspreid fenomeen: op het hoogtepunt, in mei 1946, zijn het er in Berlijn ongeveer 26.000. Al snel wordt namelijk duidelijk dat de 400 miljoen kubieke meter puin niet aan onervaren burgers kan worden overgelaten. Verreweg de meeste opruimings- en bouwwerkzaamheden gebeuren dan ook door mannen van professionele bedrijven met machines.

Daarnaast was er vaak niks vrijwilligs aan. Al tijdens de oorlog lieten de nazi’s krijgsgevangenen en concentratiekampbewoners voor straf puinruimen, na de oorlog nemen de geallieerden die praktijk over. Voortaan zijn het de voormalige NSDAP-leden die deze dwangarbeid moeten verrichten. Tussen de zogenaamde ‘heldinnen’ zitten dus ook nazi’s. Wie bovendien niet door straf wordt gedwongen, wordt dat wel door honger en schaarste: werklozen die werk weigeren, raken hun voedselbonnen kwijt.

Ook Helga Velden wordt gedwongen. Na de oorlog moet zij zich net als alle Duitsers melden. De Sovjetofficier die ze tegenover zich krijgt, vraagt of ze lid was van de Bund Deutscher Mädel, de meisjesvariant van de Hitlerjugend. Nee, antwoordt Velden. De officier gelooft er geen snars van. ‘Blijkbaar was geen enkele Duitser een nazi, wie heeft dit dan allemaal aangericht?’ En dus moet Velden de volgende dag in Tiergarten aan het werk.

Helga Velden met haar ouders in 1933.
Helga Velden met haar ouders in 1933.

Veldens ouders zijn tijdens de oorlog anti-nazi, maar hun afkeer blijft binnenskamers. ‘Mijn vader zei altijd: “Ik ben geen held, ik ga niet bij het verzet, ik wil deze nachtmerrie overleven,”’ vertelt Velden daar later over. Toch ondervindt ze wel de consequenties van hun anti-nazistische houding. Ze wil graag lerares worden, maar voor die baan komt ze niet in aanmerking – juist omdat ze géén lid is van de Bund Deutscher Mädel. Haar vader regelt daarop een baantje bij het bedrijf waar hij zelf ook werkt, ze volgt er een opleiding tot technisch tekenaar.

Arme zuster

Tussen de explosieven die Helga Velden na de oorlog moet sorteren, zitten ook de typische Duitse Stielhandgranaten, met een lange houten steel. Helga mag dat hout mee naar huis nemen, zodat ze er vuur mee kan stoken. Zo ontdekt haar vader na twee weken dat ze gevaarlijk werk doet. ‘Wát doe jij? Dat kan toch niet waar zijn! Dit is werk dat de nazi’s zouden moeten doen!’ Hij wil niet dat ze het nog een dag langer doet, en regelt bij de dokter ziekteverlof. Een paar dagen later ontploft er in Tiergarten een antitankwapen. Twee vrouwen komen om het leven, veertien raken ernstig gewond.

Daarna moet Velden een ingestort flatgebouw opruimen. Ze brengt wat metalen emmers van thuis mee, vult die met puin, stort ze in een kruiwagen, en sjouwt die naar buiten. Zeven maanden lang, 48 uur per week, samen met één andere vrouw.

Mensen verbouwen aardappels in Tiergarten, Berlijn, 1945-1946.
Mensen verbouwen aardappels in Tiergarten, Berlijn, 1945-1946.

De Trümmerfrauen worden een ware mediasensatie. In 1945 en 1946 staan de kranten vol verhalen en foto’s van de heldhaftige vrouwen. Het Berlijnse stadsbestuur wil zo het imago van het puinruimen opkalefateren, in de hoop dat meer mensen zich melden voor het zware werk. Die foto’s met lachende vrouwen? Die zijn in scène gezet. Soms dragen de vrouwen zelfs make-up en extra flatterende werkkleding. In Oost-Duitsland, dat behoort tot de Sovjetbezettingszone, groeit de Trümmerfrau in de jaren daarna uit tot het prototype van de nieuwe socialistische vrouw: geëmancipeerd, hardwerkend en pionier van gelijkheid tussen man en vrouw.

In West-Duitsland, dat behoort tot de bezettingszone van de Fransen, Britten en Amerikanen, gebeurt het omgekeerde. Daar krijgt de Trümmerfrau gaandeweg een steeds negatiever imago. In het Westen zien de mensen de vrouw liever in de rol van moeder en huisvrouw. De Trümmerfrau wordt in het Westen juist gebruikt om het Oosten zwart te maken: ze wordt afgeschilderd als die arme zuster die in het Oosten gedwongen mannenwerk verricht.

In de jaren tachtig verandert ook dat beeld weer. Dan komt in het Westen een vrouwenbeweging op die onderzoek doet naar de rol van vrouwen tijdens en na de oorlog. In publicaties wordt de Trümmerfrau weer op het schild gehesen als sterke vrouw die niet wanhoopt en de samenleving opnieuw opbouwt. Ten tijde van de eenwording van Duitsland in 1990 is er zo een mooie collectieve mythe ontstaan: de Trümmerfrau als symbool voor vernieuwing, veerkracht en wederopbouw van Duitsland.

RECONSTRUCT

Dit artikel is onderdeel van het Europese project RECONSTRUCT over de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog. Tot eind november is de voorstelling Pyrrha gooit een steen te zien in theaters door heel Nederland. Bekijk de speellijst op Pyrrhagooit.nl.

Tijdens het Geschiedenis Festival op 17 oktober kun je deelnemen aan het rollenspel De Nieuwe Stad. Meer informatie op Geschiedenisfestival.nl.

En Helga Velden? Zij wordt toch nog basisschoollerares. Na de oorlog worden veel leraren ontslagen vanwege hun banden met de nazipartij. Er is een groot tekort, en mensen met een andere opleiding worden opgeroepen zich om te scholen. Dat laat Velden zich geen twee keer zeggen. Haar eerste klas telt zestig leerlingen.

Zelf moet ze hard lachen als ze op 92-jarige leeftijd wordt geconfronteerd met het imago van ‘heldin’. ‘Het was geen heldhaftig werk, er moest nu eenmaal worden opgeruimd. We moesten ook gewoon eten, dat speelt ook een rol,’ zegt ze in een interview. Ze overlijdt in 2024 op 97-jarige leeftijd. Tot haar dood woont ze in Berlijn, niet ver waar ze in 1945 puinruimde.

Meer weten:

  • Het interview met Helga Cent-Velden (2019) is te lezen op Zeitzeugenboerse.de 
  • Wolfstijd (2020) door Harald Jähner over het naoorlogse Duitsland bevateen hoofdstuk over de in scène gezette Trümmerfrauen-foto’s.
  • Mythos Trümmerfrauen (2014) door Leonie Treber is de eerste wetenschappelijke studie over dit onderwerp.

Dit artikel is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 10 - 2026

Nieuwste berichten

De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
Artikel

Franse oproerpolitie pakt demonstranten aan zoals in de negentiende eeuw

Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over. In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig....

Lees meer
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Artikel

De hersteller van de Roemeense volksgezondheid

Florica Bagdasar krijgt als minister de haast onmogelijke opdracht om na de Tweede Wereldoorlog de Roemeense gezondheidszorg uit de modder te trekken. Aan politieke gevoeligheden denkt ze niet, Bagdasar doet alles wat praktisch gezien nodig is. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Florica Bagdasar heeft in 1946 net haar man begraven, als er wordt...

Lees meer
Fugger wil zijn geld terug
Fugger wil zijn geld terug
Recensie

Fugger wil zijn geld terug

De familie Fugger bouwde een netwerk op in heel Europa en financierde vorsten en pausen. Dat maakte ze ook kwetsbaar. Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van...

Lees meer
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
Recensie

In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt

In films kan alles. In Spinoza discussieert de filosoof die religieuze waarheden in twijfel trok met kunstenaar Rembrandt van Rijn over het leven, de rede, God en religie. Dat de film historische fictie is, is geen bezwaar. Dat hij nogal schools uitpakt, is dat wel.  ‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet...

Lees meer
Loginmenu afsluiten