Home Alle artikelen

Alle artikelen

Een overzicht van de artikelen die we recent hebben gepubliceerd.

Niall Ferguson is een van die Britse historici die meer tijd lijken door te brengen in vliegtuigen en televisiestudio’s dan in archieven en bibliotheken. Schijnbaar moeiteloos produceert hij een eindeloze stroom boeken, televisieseries en krantenartikelen. Hij is verbonden aan drie topuniversiteiten (Harvard, Oxford en Stanford), is als karikatuur vereeuwigd in de film The History Boys en heeft volgens zijn eigen website ook nog kans gezien drie kinderen op de wereld te zetten. Niet gering voor een 42-jarige.




Na een aantal degelijke studies over de economische en politieke geschiedenis van Duitsland in de negentiende eeuw boekte hij in 1995 zijn eerste grote publieke succes met een bundel vol met speculaties over het verleden, de zogeheten virtual history. In 1997 volgde een baanbrekend boek. Wie geïnteresseerd is in de Eerste Wereldoorlog, kan niet om dit ijzersterke Pity of War heen. Een verfrissend en krachtig werk, waar op uiterst provocatieve toon een aantal idées reçues over de Eerste Wereldoorlog overboord werd gegooid. Typerend was Fergusons conclusie dat Groot-Brittannië beter buiten de oorlog had kunnen blijven. De Eerste leidde immers tot de Tweede Wereldoorlog, en daarmee werd de onvermijdelijke uitkomst – ‘een verenigd Europa onder Duitse leiding’ – alleen maar met tachtig jaar vertraagd. Kortom, never a dull moment met Ferguson. 
            Niet alles wat hij schrijft is echter even sterk. Een trilogie over opkomst en ondergang van (financiële) wereldrijken was tamelijk saai. Maar met dit laatste boek heeft Ferguson de slag weer te pakken. Gesteund door twaalf researchassistenten en vier vertalers doet hij een grote greep in de geschiedenis van de laatste honderd jaar.

De 50-jarige oorlog

Ferguson probeert te verklaren waarom de twintigste eeuw niet alleen de meest welvarende, maar ook de meest gewelddadige uit de menselijke geschiedenis is geweest. In tegenstelling tot veel collega’s gaat hij min of meer voorbij aan ideologische en politieke verklaringen. Hij concentreert zich op drie langetermijnfactoren: etnische conflicten, economische volatiliteit, en wereldrijken-in-verval. Gebieden als de Balkan, waar verschillende minderheden en rijken samenkomen, omschrijft hij veelbetekenend als de ‘breuklijn tussen de tektonische platen van grote imperia’. Hier zijn oorlog en geweld voorgeprogrammeerd. 
            De grondtoon van het boek is pessimistisch, de industriële massamoord van de Shoah is niet voor niets de centrale gebeurtenis van de twintigste eeuw. Fergusons conclusie is dat de twintigste eeuw niet de eeuw was van de Europees-Amerikaanse suprematie, maar die van de ondergang van het Westen en de definitieve opkomst van Azië. In 1900 beheerste Europa immers de gehele wereld; sindsdien is er sprake van een geleidelijk machtsverlies. 
            Fergusons periodisering is eigenzinnig. Zijn twintigste eeuw begint in 1904 met de Japans-Russische Oorlog en wordt afgesloten in 1953 met de wapenstilstand in de Koreaanse Oorlog. In een variant op Eric Hobsbawms 31-jarige oorlog (1914-1945) komt Ferguson met de 50-jarige oorlog. 
            Een andere provocatieve stelling is zijn constatering dat de Tweede Wereldoorlog in feite géén wereldoorlog was. Hij weet aannemelijk te maken dat het om ‘meervoudige lokale conflicten’ ging, die zich min of meer toevallig in dezelfde periode afspeelden. Wie er een wereldoorlog in wil zien, moet in ieder geval de jaartallen aanpassen. Ferguson laat de oorlog in Azië beginnen met de Japanse aanval op 7 juli 1937 bij de Marco Polobrug in Peking. In Afrika begon het conflict in 1935 met de Italiaanse inval in Ethiopië, en in Europa in 1936 met de Spaanse Burgeroorlog. Met andere woorden: Hitler was niet de aanstichter van de Tweede Wereldoorlog, maar een ‘betrekkelijke laatkomer’. 
            Telkens weet Ferguson de lezer te verrassen met nieuwe inzichten en doorkijkjes. In plaats van het bekende verhaal te vertellen over de verbroedering in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog, komt hij juist met de afgrijselijke behandeling van vijandelijke soldaten en krijgsgevangenen. Ook wijst hij erop dat Stalin klasse- en culturele eigenschappen als erfelijk beschouwde. Met andere woorden: Stalins vernietigingspolitiek was ‘biologisch-wetenschappelijk’ gemotiveerd, net als die van Hitler. Verontrustend is Fergusons observatie dat integratie niet altijd een lonende strategie hoeft te zijn. Juist in Duitsland waren er talloze gemengde huwelijken; 50 procent van de Berlijnse Joden trouwde met een niet-Joodse partner. 
            Fergusons liefde voor virtual history wordt duidelijk in zijn observaties over de appeasementpolitiek. Het is zijn stellige overtuiging dat Engeland en Frankrijk al in 1938 genadeloos hadden moeten toeslaan. De afrekening met het lafhartige Engeland van 1938-1939 is de feitelijke kern van het boek. 
            Ferguson heeft overal een mening over, dus ook over het heden en de nabije toekomst. Hij ziet twee bedreigingen voor Europa. In de eerste plaats de economische opkomst van China, dat op afzienbare termijn de economische macht van Europa en de Verenigde Staten zal overvleugelen. In de tweede plaats schetst hij hoe de Arabisch-islamitische wereld steeds verder wegzakt in een economisch moeras, en niets anders meer heeft te bieden dan de export van fundamentalisme en verongelijkte werklozen naar de grote Europese steden.

Oekraïense kampbeulen

Ondanks het retorisch geweld en stilistisch vernuft van Ferguson, zijn niet al zijn redeneringen even sterk. Op de verklarende waarde van de drie factoren die hij introduceert – economische instabiliteit, etnische conflicten en het verval van wereldrijken – is wel het een en ander af te dingen. Natuurlijk waren landen als Duitsland zwaar getroffen door de wereldcrisis, maar talloze andere naties ook. In deze landen, bijvoorbeeld Nederland, Scandinavië en Groot-Brittannië, kwam echter geen dictatuur aan de macht. Sterker nog: radicale partijen van rechts en links bleven er uiteindelijk een marginaal verschijnsel. 
            Etnische conflicten waren in de Balkan en Midden-Europa inderdaad virulent, maar het is de vraag of deze slachtingen oorzaak of gevolg waren. Voor de Duitse kiezers speelde antisemitisme nauwelijks een rol; anti-Joodse maatregelen waren niet eens populair bij de bevolking. Op de Balkan kwamen de zuiveringen pas op gang nadat de structuren van staat en samenleving waren gedesintegreerd. Bovendien waren álle Europese landen uiterst behulpzaam bij de moord op de Joden, van Nederlandse spoorwegbeambten tot en met Oekraïense kampbeulen. 
            Het ‘wereldrijken-in-verval’ is een veel te ruime categorie, al was het maar omdat deze rijken zo verschillend waren. Het Duitse Rijk was continentaal en geen wereldrijk, en van enig verval was nauwelijks sprake. Het Britse maritieme imperium was zeker in verval, maar dat was voor de Britten juist een reden om een voorzichtige en behoudende politiek te voeren. En was Rusland eigenlijk wel in verval? Wie verder kijkt dan de operetteachtige keizerlijke familie ziet ook de contouren van een ontwakend wereldrijk. 
            En ach, wat de onvermijdelijke ondergang van Europa betreft: velen gingen Ferguson met deze voorspelling al voor, maar tot nu toe is de ondergang toch nog maar even uitgesteld. Europa blijkt telkens taaier dan verwacht – misschien is dat wel de essentie van deze merkwaardige beschaving.

Willem Melching is Duitsland-deskundige aan de Universiteit van Amsterdam.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.
Artikel

De gewelddadigste eeuw ooit

Niall Ferguson is een van die Britse historici die meer tijd lijken door te brengen in vliegtuigen en televisiestudio’s dan in archieven en bibliotheken. Schijnbaar moeiteloos produceert hij een eindeloze stroom boeken, televisieseries en krantenartikelen. Hij is verbonden aan drie topuniversiteiten (Harvard, Oxford en Stanford), is als karikatuur vereeuwigd in de film The History Boys...

Lees meer
Artikel

De Nieuwe Mensch

In 1937 schilderde Henri van de Velde het monumentale schilderij De Nieuwe Mensch, dat uitdrukking gaf aan het nationaal-socialistische gedachtegoed. Het werk eindigde in Musserts werkkamer, en werd tijdens de bezetting de oorlog ingezet als propagandamiddel. Vanaf 2009 is het te zien in de opstelling over de twintigste eeuw van het nieuwe Rijksmuseum. In 1937...

Lees meer
Baden-Powell: redder van het Britse imperium
Baden-Powell: redder van het Britse imperium
Artikel

Baden-Powell: redder van het Britse imperium

De World Scout Jamboree in Zuid-Korea wordt afgelast vanwege een naderende orkaan. De Britse generaal Baden-Powell stond in 1907 aan de basis van 's de scouting.

Lees meer
De ideeën van de Verlichting stammen niet uit Frankrijk, maar uit de Republiek
De ideeën van de Verlichting stammen niet uit Frankrijk, maar uit de Republiek
Artikel

De ideeën van de Verlichting stammen niet uit Frankrijk, maar uit de Republiek

De beroemde historicus Jonathan Israel combineert verschillende historische methodes en weet zo steeds opnieuw de wereld van historici op te schudden. In zijn werken over de Nederlandse Republiek gaat hij op zoek naar de wisselwerking tussen sociaal-economische ontwikkelingen en het ontstaan van ideeën. Hoe populair en invloedrijk vage ideeën kunnen zijn, bleek in de jaren...

Lees meer
Slavernij op Curaçao
Slavernij op Curaçao
Artikel

Slavernij op Curaçao

Slaven die zelf slaven hielden en vrijen die voor een bestaan in slavernij kozen: het slavenbestaan op Curaçao zag er anders uit dan de geijkte verhalen over de verhouding tussen blank en zwart suggereren. Er was eerder slavernij in Afrika dan op de Caribische plantages en in het zuiden van de Verenigde Staten. Toch worden...

Lees meer
De wederopbouw van Nederland
De wederopbouw van Nederland
Artikel

De wederopbouw van Nederland

Het succes van de naoorlogse wederopbouw zou te danken zijn geweest aan de typisch Nederlandse waarden van hard werken en sober leven. Maar Nederland profiteerde eenvoudigweg van de wereldeconomische groei. Geen land in West-Europa, Duitsland uitgezonderd, kwam zo beschadigd uit de Tweede Wereldoorlog als Nederland. Er waren ongeveer 230.000 doden te betreuren, inclusief de 105.000...

Lees meer
De geestelijke worsteling van Christiaan Huygens (1629-1695)
De geestelijke worsteling van Christiaan Huygens (1629-1695)
Artikel

De geestelijke worsteling van Christiaan Huygens (1629-1695)

Geïnspireerd door René Descartes koos Christiaan Huygens voor het verstand. Toen hij ten prooi viel aan een existentiële crisis, kon dat hem echter niet redden. Maar Huygens kon ook niet geloven, zonder een overtuigend bewijs van het bestaan van God, Toch weigerde hij een knieval te maken voor het geloof, en dat dreef hem tot...

Lees meer
Verbanning in de Middeleeuwen
Verbanning in de Middeleeuwen
Artikel

Verbanning in de Middeleeuwen

Verbanning was een van de zwaarste straffen die in de Middeleeuwen opgelegd konden worden. Door de vele gevaren die de balling na zijn verdrijving op zijn pad vond, stond verbanning zo goed als gelijk aan de doodstraf. Wie voorgoed verdreven werd van huis en haard, had grote kans te eindigen als struikrover of lijf en leden te verliezen.

Lees meer
De Brede Maatschappelijke Discussie over kernenergie
De Brede Maatschappelijke Discussie over kernenergie
Artikel

De Brede Maatschappelijke Discussie over kernenergie

Kernenergie is dit jaar terug als verkiezingsthema. Begin jaren tachtig moest de Brede Maatschappelijk Discussie uitwijzen of Nederland nieuwe kerncentrales mocht bouwen.

Lees meer
Onderzoek

De voorronde van de Grote Geschiedenis Quiz 2007

Het is weer tijd voor de voorronde van de jaarlijkse Grote Geschiedenis Quiz. Traditiegetrouw wordt deze georganiseerd door de Volkskrant, het Historisch Nieuwsblad en het televisieprogramma Andere Tijden. Voordat u zich probeert te kwalificeren voor de finale een welgemeende waarschuwing. Natuurlijk kunt u veel antwoorden opzoeken. Maar daarmee houdt u dan uzelf en ons voor...

Lees meer
Affiche van de NSB
Affiche van de NSB
Artikel

De lokroep van de NSB

De NSB beloofde in de jaren dertig dat het gedegenereerde Nederland herboren zou worden als een sterke natie. Dat trok veel stemmers, maar de aantrekkingskracht verflauwde al snel. Hoe kwam dat? Wat zagen mensen eigenlijk in de NSB? Waarom stemde in 1935 8 procent van de kiezers op de partij? Wat bezielde de 50.000 leden?...

Lees meer
Artikel

De nationaal-socialistische verzorgingsstaat

De Duitsers bleven Hitler tijdens de oorlog trouw omdat het nationaal-socialisme erg goed voor hen zorgde. Met geloof in de ideologie van de nazi’s had de steun voor Hitler weinig te maken. In de winter van 1944-’45 maakte Julius Posener, officier in dienst van het Britse leger, mee hoe in Napels de mensen met honderden...

Lees meer
Loginmenu afsluiten