Alle artikelen
Geen wetenschap is zo verward en onwetenschappelijk als juist de geschiedwetenschap. Zou het niet geweldig zijn als deze droevige toestand zou kunnen worden verbeterd met behulp van de natuurwetenschap? In zijn Ubiquity. The Science of History – or Why the World Is Simpler than We Think stelt Mark Buchanan dat historici heel wat zouden kunnen opsteken van de methode die de statistische fysica gebruikt om veranderingen van complexe systemen te analyseren.
Zijn uitgangspunt is de geheel terechte veronderstelling dat kennis van de geschiedenis een slechte voorspeller is. Op een aantal terreinen worstelt ook de natuurwetenschap met dat probleem. Hoeveel tijd en geld er ook is gestoken in de geofysica, plaats, moment en omvang van aardbevingen zijn nog steeds onvoorspelbaar. Datzelfde geldt voor lawines, bosbranden en tal van andere natuurverschijnselen.
Maar wie nu denkt dat de statistische fysica een instrument levert om aardbevingen wel te voorspellen, moet direct teleurgesteld worden. De fysica die ten grondslag ligt aan het optreden van aardbevingen en lawines maakt dat deze gebeurtenissen inherent onvoorspelbaar zijn.
Laten we de aardbeving als demonstratiegeval nemen. Bij hun trage beweging over het aardoppervlak komen de continentale platen met elkaar in botsing of schuiven zij langs elkaar. Deze twee processen kunnen leiden tot de opbouw van enorme spanningen in de aardkorst. Is een bepaalde kritische toestand bereikt, dan kan zelfs de kleinste aanleiding een reusachtige aardbeving in gang zetten. De omvang van de aardbeving is niet gerelateerd aan de omvang van de oorzaak, maar aan de hoeveelheid opgebouwde spanning.
Buchanan begint zijn boek met een historische analogie van dit fenomeen. Als de chauffeur van de auto waarin de Oostenrijks-Hongaarse troonopvolger en zijn echtgenote op 28 juni 1914 door Sarajevo reden niet een verkeerde afslag had genomen, had Princip het aartshertogelijk paar niet kunnen vermoorden. Zo veroorzaakte een triviale kleinigheid de grootste historische aardverschuiving van de vorige eeuw: het lange drama van Eerste Wereldoorlog, Tweede Wereldoorlog en Koude Oorlog.
Het feit dat het hier gaat om een analogie, noopt tot voorzichtigheid. Een goed gevonden analogie is instructief, maar verklaart niets. Spanning in materialen kan worden gemeten, maar spanning in een samenleving of internationaal systeem is onmeetbaar.
Er is nog een probleem met Buchanans redenering. Soms schrijft hij dat de kritische toestand waarvan hierboven sprake was slechts ontstaat na de opbouw van grote spanningen; op andere momenten suggereert hij echter dat de geschiedenis eigenlijk permanent in een kritische toestand verkeert en op elk moment kan worden getroffen door catastrofale veranderingen. Dat lijkt mij evident niet juist.
Al die bezwaren nemen niet weg dat de historicus toch wel iets kan opsteken van Ubiquity. De evenementiële geschiedenis is inherent onvoorspelbaar, net als beurskoersen en lawines. Het lijkt mij bovendien juist dat de omvang van de oorzaak, gegeven de noodzakelijke spanning, niet in relatie staat tot de omvang van het gevolg. Als Pim Fortuyn geen ontevreden ijdeltuit was geweest, zaten we nu niet met een gedestabiliseerd politiek systeem.
Als we echter het terrein van de evenementiële geschiedenis verlaten en dat van de longue durée betreden, ben ik nog niet zo zeker van Buchanans analyse. De koersen van volgende week zijn onvoorspelbaar, maar ondanks hun volatiliteit zijn ze de afgelopen eeuw gestaag gestegen. De onvoorspelbare aardbevingen zijn marginale bijverschijnselen van de drift der continenten. Die beweging der continenten valt echter bij mijn weten heel behoorlijk te voorspellen.
Het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog kwam volkomen onverwacht, maar de industrialisering van de rest van de wereld nadat Engeland het voorbeeld had gegeven, was tot op zekere hoogte voorspelbaar. Alle ellende tussen 1914 en 1945 heeft de gestage economische en technologische ontwikkeling niet gestopt.
Maarten van Rossem
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Aardbevingen
Geen wetenschap is zo verward en onwetenschappelijk als juist de geschiedwetenschap. Zou het niet geweldig zijn als deze droevige toestand zou kunnen worden verbeterd met behulp van de natuurwetenschap? In zijn Ubiquity. The Science of History – or Why the World Is Simpler than We Think stelt Mark Buchanan dat historici heel wat zouden kunnen...
Beter dan een beatmis
Vrijwel elke dag kom ik langs twee kerken: de katholieke Krijtberg en de Doopsgezinde Kerk aan het Singel te Amsterdam. De Krijtberg werd gebouwd in de periode van de katholieke emancipatie, aan het begin van de twintigste eeuw, toen elke pastoor bouwpastoor was en elk dorp en elke stad werden voorzien van hetzelfde type bruinbakstenen...
Vooroordelen
Laatst las ik ergens dat alle journalistiek een vorm van autobiografie is. Het lijkt mij wat scherp gesteld, maar laten we eens aannemen dat het waar is. Dan moeten we wel concluderen dat alle geschiedschrijving ook door autobiografische overwegingen wordt gestuurd. Daarmee is direct de vraag gesteld wat eigenlijk mijn eigen autobiografische preoccupaties zijn. In...
Amsterdam wereldboekenstad
Op de Nieuwezijds Voorburgwal te Amsterdam bevindt zich schuin tegenover het Amsterdams Historisch Museum een rijtje huizen met monumentale gevels. Hun hoogte, breedte en de ruime hoeveelheid ramen spiegelden zich ooit trots in het water van de nu gedempte gracht. Aan een van de gevels bevindt zich een schildje met daarop de naam van de...
Europees opstelletje
Het Verdrag van Rome, waarmee in 1957 de Europese Economische Gemeenschap werd opgericht tussen de Beneluxlanden, Frankrijk, Duitsland en Italië, werd vijftig jaar geleden ondertekend. Dat schijnt nog een heel gedoe geweest te zijn, omdat de tekst niet klaar was en de goederentrein met de te bewerken documenten in Zwitserland was blijven steken. Zelfs een...
Nationale paranoia
Na de terroristische aanslagen van 11 september 2001 verklaarde de Amerikaanse president dat de bestaanszekerheid van de Amerikaanse natie in het geding was. Daarom was een ‘mondiale oorlog tegen het terrorisme’ noodzakelijk. Die oorlog, expliciet gezien als een grootschalig militair conflict, waren de Amerikanen ook van plan te winnen. Terwijl de Amerikaanse interventie in Afghanistan...
Gemeenschapszin
Op het moment dat ik dit schrijf wordt de bordesscène voorbereid. Koningin bij de kapper. Bos zoekt stropdas uit. Balk duwt bril vaster op brug van de neus. Rou gaat thuis voor in gebed. Balkenende IV treedt aan met grote instemming van het volk. Ik zal het volk daar over drie jaar nog eens aan...
De Europese Unie, een ongekend succes
Een halve eeuw geleden, op 25 maart 1957, tekenden de ministers van Buitenlandse Zaken van Frankrijk, Duitsland, Italië, Nederland, België en Luxemburg het Verdrag van Rome, dat per 1 januari 1958 in werking zou treden. Zo kwam de Europese Economische Gemeenschap tot stand, in eerste instantie een opgetuigde douane-unie. In de afgelopen halve eeuw is...
De jamaarders
Met een hardnekkigheid die naar fanatisme zweemt houdt de moreel verontruste burger, die eerlijkheid hoog in het vaandel voert, zijn landgenoten een spiegel voor: ‘De VOC was een multinational geleid door boeven en uitbuiters’, ‘Nederland was het laatste land waar slavenhandel werd afgeschaft’, ‘In de oorlog zaten er meer Nederlanders bij de SS dan in...
Het paard en de fondueset
Verloopt de ontwikkeling van de technologie sneller dan ooit tevoren? Zijn we kortgeleden begonnen aan een geheel nieuw tijdperk van de wereldgeschiedenis? Zal internet eindelijk vrede op aarde brengen en zal de biotechnologie ons op afzienbare termijn eeuwige jeugd en schoonheid garanderen? Wie gelooft in deze koortsvisioenen van het technologisch optimisme doet er verstandig aan...
Een museum voor ons allemaal
Het schijnt er nu toch van te komen – althans, de wil ertoe is uitgesproken door volksvertegenwoordiging en regering. Over plan en geld moet nog stevig worden gediscussieerd. De lobby voor een nationaal-historisch museum (kan dat niet gewoon Nederlands Historisch Museum heten?) zegt het ijzer te moeten smeden, want het is nu heet. De belangstelling...
Fascistische praktijken
Historici zijn over het algemeen niet gelukkig met het lichtzinnig gebruik van de nazi-analogie. Zij vinden dat het geen pas heeft elke gewelddadige dictator met Hitler te vergelijken en bij elke politieke misstand aan het fascisme te refereren. Eind november vorig jaar vroeg Diane McWhorter zich in het internetmagazine Slate af of deze weigering om...