• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Historisch Nieuwsblad 9/2008

    De Spanjaarden wilden helemaal geen vrede

    Spanje en het Twaalfjarig Bestand (1609-1621)

    Door: Henk Boom/ Madrid

    Vrede genereert meer winst dan oorlog, dat was de pragmatische instelling die leidde tot het Twaalfjarig Bestand tussen Spanje en de Republiek. Maar in beide landen wonnen uiteindelijk de hardliners. Aan Spaanse zijde waren dat de monarchisten, die in oorlog hét middel zagen om Spanje te herstellen in zijn glorie als moederland van de universele katholieke monarchie. 

    ‘Het Spaanse volk is net als het Hebreeuwse uitverkoren door God.’ Voor pater Juan de Salazar, een invloedrijke geestelijke, was dat het uitgangspunt voor zijn in 1619 geschreven manifest, gewijd aan de Spaanse politiek. Salazar was van mening dat het christendom – en wel het katholicisme – het primaat moest hebben boven de staat: ‘De godsdienst, de opoffering en de heilige eredienst zijn verheven boven de regels en de documenten van de goddeloze Machiavelli die het atheïsme kwalificeerde als raison d’état.’ De doctrine van Salazar kwam neer op het concept van de universele monarchie: één religie, één koning, één wet.

    Mede door die extreme opvattingen kwam er geen verlenging van de wapenstilstand die op 9 april 1609 – midden in de Tachtigjarige Oorlog – was gesloten en de Spaanse geschiedenis in ging als de Pax Hispanica. Twaalf jaar later, op 20 april 1621, werd de oorlog hervat. De haviken in Madrid zagen in de oorlog het middel bij uitstek om Spanje de glorie terug te geven die het eerder had verworven onder de voorouders van koning Filips III. Spanje moest het moederland worden van de universele katholieke monarchie, en daarom moest met harde hand worden opgetreden tegen de ketterse rebellen in de Noordelijke Nederlanden.

    De basis voor het bestand werd half oktober 1608 – nu vierhonderd jaar geleden – tijdens onderhandelingen in Den Haag gelegd. Na lang dralen gaf Spanje toe aan de eis om de Republiek der Zeven Provinciën (Holland, Zeeland, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Groningen en Friesland) de iure te erkennen. In ruil daarvoor moest het Staatse leger van stadhouder Maurits van Nassau de wapens neerleggen. Zeeland sputterde nog tegen, maar op 11 januari 1609 ging de Republiek akkoord. Drie maanden later werd het bestand bekrachtigd in Antwerpen.

    De onderliggende reden voor het Twaalfjarig Bestand had een lange aanloop. In de nadagen van zijn leven had de vorige koning van Spanje, Filips II, het idee ontwikkeld dat met een langdurige wapenstilstand een beter klimaat aan weerszijden van de grens kon worden gecreëerd. Daardoor zouden de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden uiteindelijk bereid zijn om gezamenlijk terug te keren onder de paraplu van de monarchie, desnoods met zelfbestuur voor de Zeven Provinciën.
     

    Spierballentactiek

    Maar eerst moest er met militaire druk een zo gunstig mogelijke uitgangspositie voor een bestand worden geschapen. ‘Al in 1596 werd een plan tot uitstel van betaling uitgewerkt om over meer geld te kunnen beschikken,’ vertelt historicus Bernardo García, gespecialiseerd in de geschiedschrijving van Spanje in de zeventiende eeuw. ‘Dat geld was nodig voor een enorme militaire krachtsinspanning, om indruk te maken op alle landen waarmee Spanje op dat moment oorlog voerde: Engeland, Frankrijk en de Republiek. Het uiteindelijke doel was om een van die landen, maar bij voorkeur alle drie, tot onderhandeling te dwingen.’

    De spierballentactiek had succes en leidde tot vredesverdragen met Frankrijk (1598) en Engeland (1604). De strategie voor de Nederlanden bestond uit twee fasen: militaire druk én een politiek gebaar. Dat laatste regelde Filips II in 1598, kort voordat hij overleed. Hij huwelijkte zijn oudste dochter Isabel Clara Eugenia uit aan de Oostenrijkse kroonprins Albert.

    Het leek een geniale zet. Isabels moeder, de dochter van koning Hendrik II, kwam uit het Franse koningshuis van de Valois. Het echtpaar zou aan de wieg staan van een nieuwe dynastie, die van Habsburg en Valois. Daarmee zou Spanje zich verzekeren van de steun van Frankrijk in de strijd tegen de rebellen in de Noordelijke Nederlanden. Het echtpaar kreeg de Zuidelijke Nederlanden als leen, die weer zouden overgaan op een eventuele zoon. Zou het bij dochters blijven, dan was een huwelijk alleen mogelijk als de Spaanse vorst daarmee instemde.

    Na het overlijden van Filips II volgde het echtpaar een eigen, gematigde koers. Handel tussen de Zuidelijke en Noordelijke Nederlanden werd weer toegestaan. Aan weerszijden van de grens werd een tolerant godsdienstbeleid gevoerd. De Vlaamse adel kreeg meer inspraak. De sociaal-economische situatie in de Spaanse Nederlanden verbeterde aanzienlijk. Dat leidde ertoe dat Albert en Isabel Clara Eugenia door de Zuid-Nederlanders meer en meer werden gezien als soevereine vorsten die op basis van goed nabuurschap de contacten met de Noordelijke Nederlanden wilden verstevigen.

    De onderhandelingen over het bestand zouden dan ook gevoerd worden door afgezanten van Albert en Isabel. Maar dat had nog een andere reden. Filips III, die zijn in 1598 overleden vader was opgevolgd, wilde zo kritiek pareren uit de hoek van de zogenoemde reputacionistas: de Spaanse haviken die het herstel van de reputatie van de monarchie als hoogste prioriteit zagen. Vooral in Castilië was er veel verzet tegen het sluiten van welk bestand dan ook. Directe besprekingen daarover werden geïnterpreteerd als prestigeverlies omdat katholieken en rebellen aan één tafel zaten. Bovendien werd gevreesd voor een domino-effect in de Italiaanse gebieden die tot het Spaanse Rijk behoorden.

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen