Alle artikelen
‘Sic semper tyrannis’ (zo vergaat het tirannen) zou acteur John Wilkes Booth op 14 april 1865 hebben geroepen, toen hij president Abraham Lincoln in een theater in Washington een kogel door het hoofd joeg. Als het waar is, kende Booth zijn klassiekers, want ook Brutus zou dit hebben gezegd toen hij Julius Ceasar neerstak. Volgens andere bronnen riep Booth overigens: ‘Het Zuiden is gewroken.’
In Robert Redfords historische rechtbankdrama The Conspirator roept hij beide, waarna hij in de chaos het theater uit vlucht. Als Booth twaalf dagen later na een klopjacht in een schuur wordt ontdekt, wordt deze in brand gestoken en hij doodgeschoten. De moord op Lincoln en het doodschieten van Booth zorgen voor een spannend begin van de film, maar ze vormen slechts de opmaat voor waar het Robert Redford om te doen is.
Redford is niet geïnteresseerd in de moord, maar in de reactie erop. Hij wil laten zien hoe snel het recht slachtoffer wordt van hysterie. In The Conspirator neemt minister van Oorlog Edwin Stanton meteen na de moord het heft in handen. Hij concludeert dat de aanslag een complot moet zijn geweest en eist arrestaties. Er worden tientallen mensen opgepakt, van wie er uiteindelijk acht voor een rechtbank komen. Omdat Stanton strenge straffen wil, komen de verdachten – in strijd met de Grondwet – niet voor een burgerrechtbank, maar voor een militair tribunaal.
De film concentreert zich op pensionhoudster Mary Surratt, de enige vrouw onder de verdachten. Booth had in haar pension gelogeerd en met haar zoon plannen gesmeed om een harde klap uit te delen aan de unionisten, die in de Burgeroorlog aan de winnende hand waren. Of Surratts zoon bij de moord op Lincoln betrokken was, is onduidelijk – hij verdween spoorloos na de aanslag –, maar zij werd ervan beschuldigd op de hoogte te zijn geweest van het moordplan. Als goed burger had ze de autoriteiten moeten inlichten. Omdat ze dat had nagelaten, eiste de aanklager tegen haar de doodstraf. Net als drie mannen die met Booth hadden samengezworen is Surratt uiteindelijk opgehangen.
The Conspirator gaat niet over de vraag of Surratt schuldig was, maar over politieke invloed op de rechtspraak. De film oogt als een casestudy naar de politieke neiging om het na een schokkende gebeurtenis in de samenleving niet zo nauw te nemen met juridische zuiverheid. Politici voelen zich daarin gesteund door de om wraak schreeuwende publieke opinie. In de woorden van Stanton: ‘De president is vermoord en iemand moet ervoor boeten. Het volk wil dat.’ Later geeft hij nog een reden: ‘Ik doe alles om het overleven van de staat veilig te stellen.’ En: ‘In oorlogstijd zwijgen wetten.’
Deze opvatting leidt ertoe dat de gevangenen in strikte isolatie worden opgesloten, een kap moeten dragen, slecht te eten krijgen en dat hun medische verzorging wordt onthouden. Om er zeker van te zijn dat de rechtszaak de door hem gewenste uitkomst (doodvonnissen) krijgt, zorgt Stanton ervoor dat getuigen worden gemanipuleerd en Surratts advocaat wordt geïntimideerd. Later voorkomt hij dat de president het beroep inwilligt om Surratts doodvonnis om te zetten in een minder zware straf.
Alleen wie de laatste tien jaar op een andere planeet heeft gewoond kan de parallel ontgaan met de reactie van de regering-Bush op 9/11. Soms is de overeenkomst letterlijk. Zo werden (en worden) op Guantánamo Bay van terrorisme verdachte gevangenen behandeld op basis van het militaire recht. Voor het oprapen ligt ook de gelijkenis tussen oorlogsminister Stanton en Donald Rumsfeld, minister van Defensie in de regering-Bush. Beiden tornden aan de in de Grondwet vastgelegde rechten van burgers. Dat Surratts advocaat opmerkt dat de Grondwet niet alleen voor makkelijke tijden is opgesteld, maar ‘juist voor tijden als deze’, is een wijsheid die ook aan Rumsfeld niet was besteed.
Redfords poging om een relevante geschiedenisles te maken, verdient veel lof. Ook fijn: The Conspirator is niet opgepept met melodrama en andere kunstgrepen. Het stemt niet vrolijk dat het Amerikaanse publiek de sobere aanpak maar matig waardeerde. De 25 miljoen dollar kostende film verdiende aan de kassa nauwelijks 11 miljoen dollar terug. Hoe zit dat ook alweer met een volk dat zijn verleden niet wil kennen?
Jos van der Burg is filmrecensent bij Het Parool en de Filmkrant.
Robert Redford
The Conspirator
Volgend jaar op dvd
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Film: ‘De president is vermoord en iemand moet ervoor boeten’
‘Sic semper tyrannis’ (zo vergaat het tirannen) zou acteur John Wilkes Booth op 14 april 1865 hebben geroepen, toen hij president Abraham Lincoln in een theater in Washington een kogel door het hoofd joeg. Als het waar is, kende Booth zijn klassiekers, want ook Brutus zou dit hebben gezegd toen hij Julius Ceasar neerstak. Volgens...
Website: Een sublieme ervaring
Wat is er nu leuker dan door eeuwenoude straten van een stadje te dwalen en je proberen voor te stellen hoe het er daar vroeger uitzag? Of door de ruïnes van een vervallen kasteel, of gewoon in je eigen vertrouwde omgeving? Dat is wat geschiedfilosoof Frank Ankersmit de sublieme historische ervaring noemt: zonder al te...
Tentoonstelling: Welkom in Beter-je-leven-huizen
Gevangenisdorp Veenhuizen was tot 1981 hermetisch afgesloten van de buitenwereld. Nu is het er open en landelijk. ‘Weids’ staat in een folder, maar dat is het woord niet. Veenhuizen heeft iets bescheidens en praktisch. Bomen en struiken staan lekker logisch rechtoe rechtaan, langs wegen en vaarten, alles in hoeken van negentig graden. De opvallend hoge,...
‘Nederland deed het zo slecht nog niet’
Avondschot is het derde omvangrijke boek van J.J.P. (Joop) de Jong over de Nederlandse koloniale aanwezigheid in de Oost. Als voormalig hoofd van het Bureau Indonesië en Azië-deskundige bij het ministerie van Buitenlandse Zaken schreef hij eerder zijn dissertatie Diplomatie of strijd. Het Nederlands beleid tegenover de Indonesische Revolutie 1945-1947 (1988) en het overzichtswerk De...
Gereformeerde stalinisten
Godsdienst leidt dikwijls tot ruzie en kerkscheuring. Neem de gereformeerde kerken vrijgemaakt, een nog altijd bestaand en redelijk bloeiend kerkgenootschap dat rond de 130.000 zielen telt. Dat kerkgenootschap ontstond door een al langer bestaand verschil over de zogenoemde ‘veronderstelde wedergeboorte’: hadden alle gedoopte kinderen deel aan het verbond met God of alleen die kinderen die...
Een onopvallend provinciestadje
Wie in de oude stad van Jeruzalem besluit om eens een dagje te besteden aan het bezichtigen van architectuur uit de tijd van de Mammelukken (1250-1517), kan op verraste reacties van de lokale bewoners rekenen. Hij staat in de verkeerde straten stil voor veronachtzaamde gebouwen. Toeristen kennen hun plaats. Ze volgen gebaande wegen en de...
Persmuskieten in de tropen
Precies tien jaar na het eerste deel van zijn magnum opus heeft pershistoricus Gerard Termorshuizen nu het afsluitende tweede deel gepubliceerd. Daarmee is de geschiedenis van de Nederlands-Indische pers tussen 1744 en 1942 compleet en zeer nauwgezet in kaart gebracht. Het wachten is nu nog op het staartje dat de postkoloniale Nederlandstalige pers tussen 1942...
Eerherstel voor puriteinen
De cynische commentator H.L. Mencken heeft het Amerikaanse puritanisme eens omschreven als ‘the haunting fear that someone, somewhere, may be happy’. Dat aforisme is het klassieke voorbeeld geworden van de manier waarop vanaf de negentiende eeuw algemeen is afgerekend met de puriteinse voorouders als zwartgallige, autoritaire en vooral hypocriete onderdrukkers van alle vrijheden en geneugten....
Signalementen
De lange twintigste eeuw. Van 1870 tot hedenPieter Caljé en Jaap den Hollander732 p. Spectrum, € 29,99Dit is de elfde, geheel herziene druk van een boek dat oorspronkelijk verscheen onder de titel De nieuwste geschiedenis. Het is een handboek over de veranderende positie van Europa in de wereld. Het begint bij de Frans-Duitse oorlog van...
Een onbenutte kans
Onlangs werd ik attent gemaakt op een publicatie getiteld [i]Het Saramacca-project[/i], met als ondertitel: [i]Een plan van joodse kolonisatie in Suriname[/i]. De publicatie is een proefschrift van A. Heldring, die op dit onderwerp promoveerde aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het proefschrift ( 250 bladzijden) is in 2010 als handelseditie verschenen bij Uitgeverij Verloren te Hilversum (ISBN...
De meedogenloze Lenin
Bij velen leeft het beeld van Vladimir Iljitsj Oeljanov als nobele socialist, die gedreven door humanitaire idealen een samenleving nastreefde waarin welvaart en politieke invloed op rechtvaardige wijze waren verdeeld. In werkelijkheid juichte Lenin de moordpartijen van zijn bolsjewieken toe, en legde hij de fundamenten voor Stalins totalitaire politiestaat. De speelfilm Taurus (2001) van de...
Eva Braun wist precies wat ze wilde
Zou over Eva Braun, de maîtresse van Adolf Hitler, ook zoveel geschreven zijn als zij niet samen met de dictator op 30 april 1945 zelfmoord had gepleegd in de Führerbunker in Berlijn? Waarschijnlijk niet. Over geen andere vrouw in het leven van de zelfverklaarde vrijgezel Hitler zijn zoveel boeken verschenen als over Braun, die stierf...
