Alle artikelen
In de Nederlandse geschiedenis zijn er maar twee periodes aan te wijzen waarin sprake was van echte censuur op het uitgeven van literaire werken. Toch wil dit niet zeggen dat in andere tijden elk geschrift gedrukt en verspreid kon worden. Vanaf de uitvinding van de boekdrukkunst heeft de overheid controle uitgeoefend. Ook zijn er door de eeuwen heen processen geweest tegen schrijvers, uitgevers, drukkers en boekverkopers.
De gloriedagen van de Republiek worden vaak gezien als een periode van vrijheid van drukpers, maar in werkelijkheid hield het stadsbestuur van Amsterdam – indertijd het drukkerscentrum van Europa – een streng toezicht. Schrijvers probeerden met allerlei literaire technieken de censuur te omzeilen. Joost van den Vondel, die het conflict tussen prins Maurits en raadpensionaris Johan van Oldenbarnevelt verwerkte in een allegorie, kwam herhaaldelijk in botsing met de kerk en justitie vanwege zijn boeken.
Waar voorheen pas na het drukken van een boek werd beoordeeld of het mocht worden verspreid, veranderde dit in de Franse tijd. Voortaan moest voorafgaande aan het drukproces toestemming uit Frankrijk komen. Ook moesten drukkers een vergunning aanvragen. Sommige werken mochten na aanpassing verschijnen, andere werden geheel verboden door het Franse regime.
Meer dan een eeuw later trad een tweede periode van echte censuur in, tijdens de Duitse bezetting in de Tweede Wereldoorlog. Censuur werd ingebed in regels en wetten, en was vooral politiek van aard. Kranten werden nadat ze waren gedrukt door de Duitsers gecensureerd, maar de censuur op boeken was preventief. Opvallend is dat veel Nederlandse uitgevers op vrijwillige basis meewerkten.
Na de bevrijding verdween de censuur. Gedurende de twintigste eeuw is de overheidscontrole op boeken en andere media steeds kleiner geworden. Toch valt er nog steeds een lichte vorm van censuur te bespeuren. Sinds de moord op Theo van Gogh in 2004 maant de overheid hedendaagse schrijvers tot een voorzichtige omgang met de vrijheid van meningsuiting.
Marita Mathijsen (red.)
Boeken onder druk. Censuur en personvrijheid in Nederland sinds de boekdrukkunst
207 p. Amsterdam University Press, € 27,50
Boeken onder censuur
Een Britse uitgeverij herschrijft boeken van Roald Dahl en haalt 'beledigend' taalgebruik uit zijn werk. Censuur is al zo oud als de boekdrukkunst zelf.
Lezersforum: ‘Hapklare geschiedenis is niet genoeg’
‘Hoewel er een hoop nieuwe initiatieven zijn op historisch gebied, loopt de gemiddelde Nederlander niet warm voor geschiedenis,’ schrijft Jaap van Deelen. Net als 54 procent van de 135 forumdeelnemers is hij het oneens met de stelling van deze maand, die luidt: ‘Het historisch bewustzijn in Nederland is de afgelopen 20 jaar gegroeid.’ Een minderheid...
Laatste partijloze premier was Cort van der Linden
Dick Schoof moet de plannen van zijn kabinet verdedigen tijdens de algemene beschouwingen. De laatste partijloze premier was Cort van der Linden in 1913. Hij was een felle tegenstander van partijpolitiek.
Malbroekse hufters
Een beeldende beschrijving van volks en vrijpostig gedrag staat in een brief uit juni 1761 van de Amsterdamse arts en kunstliefhebber Jacob Ploos van Amstel (1735-1784) aan zijn Friese vriend Julius Matthijs van Beyma. Jacob kwam terug in Amsterdam na een dagreis op een benauwde schuit vanuit Harlingen. Tijdens de reis werd hij omringd...
Amerongen… sur Loire
Deze week Kasteel Amerongen bezocht. Absolute aanrader! Het hele landgoed en het naastgelegen dorp ademen een historische sfeer uit, waar je normaal een paar honderd kilometer voor moet reizen. Mijn laatste bezoek aan Amerongen dateerde al weer van zo’n 10 jaar geleden en in mijn herinnering was het een kleine zus van Paleis...
Signalementen
Vuil van de reis. Op dictatour door Europa Frank van Hoorn 175 p. L.J. Veen, € 17,95Journalist Frank van Hoorn trekt door Europa, op zoek naar het verband tussen dictaturen en toerisme. Hij bezoekt Italië, Joegoslavië, Spanje, Albanië, Duitsland en tot slot het Wit-Rusland van Aleksander Loekasjenko, ‘de laatste dictator van Europa’. Van Hoorn laat...
De Stelling: ‘De Eurocrisis bewijst dat protestantse landen beter met geld omgaan’
Anton van Hooff:‘Ik geloof niet dat religie in de huidige schuldencrisis een rol speelt. Het zijn inderdaad bijna allemaal katholieke landen die in de problemen zijn geraakt. Maar Beieren en Oostenrijk zijn ook katholiek en zij kennen deze problemen niet. Bovendien is Griekenland, het land met de grootste financiële nood, niet katholiek maar Grieks-orthodox.Mensen laten...
Lessen uit het verleden: Aandacht voor verleden compenseert identiteitscrisis
Nederlanders zijn de afgelopen jaren gefascineerd geraakt door het (eigen) verleden. Het succes van twintig jaar Historisch Nieuwsblad is hiervan een bewijs. Een vergelijkbare hausse aan historische belangstelling deed zich voor in de negentiende eeuw. Volgens Jo Tollebeek, hoogleraar cultuurgeschiedenis vanaf 1750 aan de Katholieke Universiteit van Leuven en een autoriteit op het gebied van...
Hongarije: Censuur treft Holocaustmuseum
De Hongaarse regering vindt dat de vaste tentoonstelling van het internationaal geprezen Holocaustmuseum in Boedapest te negatief is over de rol van de vooroorlogse autoritaire regent van Hongarije, Miklos Horthy. Omdat de zittende museumdirecteur weigerde de inhoud van de tentoonstelling aan te passen, is hij ontslagen. De tentoonstelling kwam in 2006 tot stand na overleg...
Potje voor Suriname is leeg
Het kabinet-Rutte stopt met ontwikkelingshulp aan Suriname. Ruim 35 jaar sinds de onafhankelijkheid van de oud-kolonie voelt Nederland zich niet meer verantwoordelijk voor de enorme armoede in het land. Suriname kreeg in 1975 de onafhankelijkheid op een presenteerblaadje aangereikt. Op datzelfde blaadje lagen 3,5 miljard Nederlandse guldens. De helft daarvan was bedoeld voor verhoging van...
Polen: Slachtoffers Ponary eindelijk geëerd
Polen gaat Litouwen helpen een herdenkingscentrum op te richten in Ponary. In deze plaats werden tijdens de Tweede Wereldoorlog 100.000 Polen en Joden omgebracht. Het plan werd begin dit jaar geopperd door de Poolse president Komorowski tijdens zijn staatsbezoek aan Litouwen. Vervolgens heeft de Litouwse premier vertegenwoordigers uitgenodigd van een aantal internationale instellingen, zoals museum...
Duitsland: Trots op veertig jaar anti-atoomprotest
Vlak voor de zomer nam de regering-Merkel definitief afscheid van kernenergie. In 2022 schakelt het land de laatste kerncentrale uit. Het regeringsbesluit heeft de steun van vrijwel het volledige parlement. Komt daarmee een einde aan tientallen jaren burgerlijk protest tegen kernenergie? Allerminst. Eind mei demonstreerden nog vele tienduizenden om de kerncentrales nóg sneller uit te...
