Alle artikelen
In 1967 ging een groep augustinessen uit Heemstede op bezoek in Lourdes. Voor de ingang van de Rozenkransbasiliek lieten ze zich op de foto zetten: allemaal in donker habijt met een hoekige witte kap en een kruisje op de borst. Een jaar later ging er weer een groep van dezelfde congregatie. Ook nu lieten de nonnen zich op dezelfde plek portretteren. Het plaatje ziet er heel anders uit: de zusters dragen nu allemaal een gewone donkere jurk en hebben niets meer op het hoofd – het kruisje is gebleven.
Prachtig zijn de twee foto’s naast elkaar afgedrukt op bladzijde 892 en 893 van Ex caritate. Het zijn twee pagina’s die ik in de weken dat ik deze zware, bijna 1200 bladzijden dikke turf met me meesleepte met plezier liet zien.
De verbazing bij mijn publiek was echter het grootst als ik de bladzijde omsloeg. Weer een jaar later, in 1969, toog er opnieuw een groep dames – dat woord is hier helemaal van toepassing – naar Lourdes. Nu zijn ze op de foto niet meer als groep herkenbaar: allemaal dragen ze hun eigen, vaak nogal lichtgekleurde kleren en slechts een enkel kruisje is nog zichtbaar.
Wat een veranderingen in twee jaar tijd! Het is deze revolutie die in feite de rode draad vormt in de lijvige studie die theologe Annelies van Heijst en historicae Marjet Derks en Marit Monteiro schreven over tienduizenden actieve vrouwelijke religieuzen, die lid waren van zo’n negentig congregaties in Nederland. Die rode draad wordt op twee manieren tegen het licht gehouden.
Enerzijds vond er in de jaren zestig werkelijk een grote ommekeer plaats. De leefregels werden versoepeld, en handelen en denken ondergingen een transformatie. Er waren toen bijna 30.000 zusters, in verhouding tot het aantal katholieken veel meer dan in vergelijkbare landen. Rond 1970 was er een grote uittredingsgolf; nieuwe aanmeldingen daalden tot een minimum. De vergrijzing zette in. Vandaag de dag zijn er nog ruim 5000 vrouwelijke religieuzen over.
Anderzijds relativeren de auteurs de vernieuwing van de jaren zestig overtuigend. Ook in eerdere tijdvakken deden zich allerlei wijzigingen voor. Het hoogste aantal intredingen, 1214, werd bereikt in 1934 – die vrouwen leefden dertig jaar later in meerderheid nog –, maar in de jaren vijftig was dat aantal al gehalveerd.
Wat interessanter is: al sinds begin jaren vijftig werd gehamerd op de noodzaak van vernieuwing, juist vanuit het Vaticaan. Een klein groepje mannelijke geestelijk begeleiders zat de nonnen nogal autoritair achter de vodden. Ze zouden en moesten spiritueler, geestelijker worden: minder uiterlijke gehoorzaamheid, meer persoonlijke beleving. Voor sommigen was dat een zegen, voor anderen stortte een vertrouwde wereld in.
Dat soort analyses maakt dit boek ook interessant voor wie niet per se geïnteresseerd is religiegeschiedenis, maar wel in cultuurgeschiedenis. Ex caritate is een boek dat vooral ook onder sociale geschiedenis thuishoort. Ondanks eeuwenoude, internationale precedenten gaat het in de kern om een typisch twintigste-eeuws verschijnsel. Pas in 1917 werden ordes die zich helemaal aan onderwijs of zorg wijdden – hier en in de koloniën of de derde wereld – kerkrechtelijk volledig erkend. Het levert het beeld op van vrouwen die privé vaak onder de knoet van groep en leiding zaten, maar tijdens hun werk juist heersten over leken.
Ook maatschappelijk liepen ze vaak voorop. Dankzij religieuzen waren er in het bijzonder onderwijs bijvoorbeeld meer vrouwelijke leerkrachten. De auteurs laten zien hoe de werkzaamheden van nonnen in de geschiedenis van de zorg vaak over het hoofd zijn gezien. Voor er formele opleidingen waren, werden er intern veel praktische vaardigheden overgedragen. De vrouwen bepaalden het verschil tussen iets en niets.
Dankzij de kaders met losse verhalen en illustraties is Ex caritate een heerlijk blader- en leesboek. De auteurs vertellen heel veel verschillende, soms tegenstrijdige verhalen vanuit wisselende perspectieven. Ze doen dat steeds binnen een uiterst evenwichtig analytisch kader, waarbij ze oude beelden corrigeren, maar ook moderne sprookjes, die de geschiedenis te veel naar eigen hand zetten, ontmaskeren.
Annelies van Heijst, Marjet Derks en Marit Monteiro
Ex caritate. Kloosterleven, apostolaat en nieuwe spirit van actieve vrouwelijke religieuzen in Nederland in de 19e en 20e eeuw
1195 p. Verloren, € 55,00
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Revolutie onder de zustertjes
In 1967 ging een groep augustinessen uit Heemstede op bezoek in Lourdes. Voor de ingang van de Rozenkransbasiliek lieten ze zich op de foto zetten: allemaal in donker habijt met een hoekige witte kap en een kruisje op de borst. Een jaar later ging er weer een groep van dezelfde congregatie. Ook nu lieten de...
Een intellectuele geweldenaar
Een biografie als antwoord op een autobiografie, zo kan deze monumentale studie van Margit van der Steen over Hilda Verwey-Jonker (1908-2004) worden gekenschetst. De auteur kiest de ‘raadsels’ in het eigen boek van haar hoofdpersoon, Er moet een vrouw in, als vertrekpunt. Het is Verwey-Jonker dus niet gelukt het ‘uitgebreide gewroet in haar verleden’ door...
Vervlochten in een dodelijke omhelzing
Dit is een belangrijk boek, echt belangrijk. Omdat het veel materiaal uit moeilijk toegankelijke Oost-Europese bronnen in een coherent historisch verhaal verwerkt. En ook omdat de ingetogen stijl het weinig opbeurende onderwerp met bijna hallucinerende scherpte in beeld brengt. Maar Bloedlanden van Timothy Snyder, de veelvuldig bekroonde hoogleraar geschiedenis aan Yale University, is vooral een...
We deden kwaad, maar vooral ook veel goed in Indië
Mag je schrijven over historisch pijnlijke onderwerpen zonder de grote morele kwesties expliciet aan de orde te stellen? In het geval van de Tweede Wereldoorlog ligt het antwoord besloten in de vraag. Zowel Loe de Jong als zijn eigentijdse erfgenaam Chris van der Heijden schreef zijn oorlogsgeschiedenis met een pen gedoopt in morele gevoeligheid, en...
De Stelling: ‘De Eerste Kamer moet worden afgeschaft’
Anton van Hooff:‘Ja, de Eerste Kamer is een overbodig instituut. Het is de taak van de Raad van State om toezicht te houden op de kwaliteit van de wetgeving. Probleem is alleen dat dit laatste instituut tegelijkertijd onze hoogste bestuursrechter is, wat strijdig is met de scheiding der machten. Die taken moeten dus worden gescheiden....
Lessen uit het verleden: ‘Idioot’ was vogelvrij
De affaire rond de verstandelijk gehandicapte Brandon, die sinds drie jaar vastgebonden zit in een inrichting, heeft de discussie over gehandicaptenzorg doen oplaaien. Volgens sommigen zijn inrichtingen een noodzakelijk kwaad; anderen spreken van moderne uitsluiting. Vroeger zouden gehandicapten wel door hun medeburgers zijn geaccepteerd. Inge Mans, psycholoog en auteur van Zin der zotheid. Vijf eeuwen...
Soapserie schokt Turken
De Turkse soapserie Muhteşem Yüzyıl, over het leven van sultan Süleyman I, die sinds begin dit jaar op de Turkse buis te zien is maakt veel Turken razend. In de soap wordt getoond hoe Süleyman de Geweldige geniet van wijn en haremdames. Voor zowel ultranationalistische als islamitische Turken betekent dit heiligschennis en bezoedeling van de...
President morrelt aan Javaanse monarchie
De Indonesische president Yudhoyono wil de sultan van Yogyakarta het ambt van gouverneur ontnemen. Yogyakarta is de enige provincie waar de gouverneur niet wordt gekozen, maar dit ambt automatisch door de sultan wordt bekleed. Volgens de president is er echter in een republiek geen ruimte voor monarchieën, zo zei hij afgelopen november. Daar denken de...
Schrijfster Luise Rinser was geen verzetsheld
De laatste jaren is het oorlogsverleden van Duitse ‘morele autoriteiten’ als Günter Grass, Walter Jens en Erwin Strittmatter gecorrigeerd. Nu is dat van Luise Rinser aan de beurt, de grande dame van de Duitse naoorlogse literatuur, die zichzelf ‘antifascistisch’, ‘links-katholiek’, ‘feministisch’ en ‘socialistisch’ noemde. In april zou de in 2002 gestorven schrijfster honderd jaar zijn...
Opera ‘Winnie’ schuwt controverse niet
Het is de eerste in Zuid-Afrika geschreven en gecomponeerde opera in de geschiedenis. Dan lijkt het logisch dat Nelson Mandela, de Vader des Vaderlands, het middelpunt van het schouwspel zal worden. Maar voor echte dramatiek kozen de makers voor zijn omstreden ex-vrouw, Winnie Madikizela-Mandela. In een vooraankondiging van de opera, die in april in première...
Veroverd en vergeten
Op 14 juni 1904 poseren zwaarbewapende KNIL-marechaussees bij een stapel dode lichamen in het dorp Koetö Réh op Sumatra. Naast een van de soldaten op de grond zit een nog levend kind. De foto is gemaakt tijdens de Atjeh-oorlog. Deze en andere door het KNIL vrijgegeven beelden lieten op schaamteloze wijze door Nederlandse soldaten uitgemoorde...
In beeld: Iers emigratie
Ierland vreest een nieuwe exodus. Door de ernstige financiële problemen zoeken duizenden Ieren elders een beter bestaan, net als hun voorouders deden. Tussen 1840 en de jaren twintig van de twintigste eeuw emigreerden 5 miljoen Ieren om de ellende in hun land te ontvluchten. De aardappel, ooit meegebracht uit Zuid-Amerika, is de pijler onder de...
